Əvvəlcə insan özünə bu sualı vermir. “Bir az oynayır”, “maaş gələndə borcu bağlayacaq”, “bu dəfə uduzdu, daha getməz” deyə düşünür. Sonra evdə qəribə bir sükut yaranır. Telefon həmişə üzüaşağı qoyulur, bank kartından xəbərsiz pul çıxır, maaşın hara getdiyi bilinmir. Dünən kommunal ödəniş üçün ayrılan məbləğ bu gün yoxdur. Uşağın kurs pulunu verməli olduğunuz gündə isə əriniz sizə “iki gün səbir et” deyir.
Kazino asılılığı çox vaxt masanın üstündə çiplərlə başlamır. Azərbaycanda bu problem indi daha çox telefon ekranında yaşayır. İnsan evdə, işdə, avtobusda, hətta ailəsi ilə eyni süfrədə oturarkən oynaya bilir. Kənardan baxanda sakit görünür, amma daxilində uduzduğu pulu qaytarmaq üçün növbəti oyunu gözləyir. Bir müddətdən sonra o artıq pul qazanmaq üçün deyil, əvvəlki itkisini bağlamaq üçün oynayır. Bu mərhələdə “bir dəfə də şansımı sınayım” cümləsi ailənin büdcəsini içəridən yeyən təhlükəli vərdişə çevrilir.
Belə bir kişinin həyat yoldaşı olmaq insanı iki yerə bölür. Bir tərəfiniz əsəbiləşir: “Bu qədər məsuliyyətsizlik olar?” Digər tərəfiniz isə qorxur: “Bəlkə onu tək qoysam, daha pis vəziyyətə düşər?” Sonra qadın ailəni qorumaq adı ilə borcları bağlamağa başlayır. Qızılını satır, anasından pul istəyir, qardaşına başqa səbəb deyərək borc alır. Qonşunun, qohumun bilməməsi üçün hər şeyi gizlədir. Əslində isə ərinin problemini gizlətdikcə həmin problemə yaşamaq üçün daha rahat yer hazırlayır.
Kazino asılılığı sadəcə zəif iradə məsələsi deyil. İnsan uduzduğu halda belə oyuna qayıdırsa, borc alırsa, yalan danışırsa, ailə puluna toxunursa, “son dəfədir” sözünü dəfələrlə təkrarlayırsa və dayana bilmirsə, artıq söhbət əyləncədən getmir. Beyin növbəti uduş ehtimalına ilişib qalır. Hətta uduzmaq da onu dayandırmır; əksinə, “itirdiyimi geri almalıyam” düşüncəsi daha böyük riskə sövq edir.
Belə vəziyyətdə ən təsirsiz cümlələrdən biri “özünü ələ al”dır. Asılı insan çox vaxt özünü ələ ala bilmədiyi üçün bu vəziyyətə düşüb. Qışqırmaq, təhqir etmək və onu başqalarının yanında alçaltmaq da problemi həll etmir. Lakin susmaq, hər dəfə borcunu ödəmək və “ailə dağılmasın” deyə nəticələri onun yerinə daşımaq da çıxış yolu deyil.
Söhbəti oyundan dərhal sonra, əsəblərin gərgin olduğu anda açmayın. Sakit vaxt seçin və ittiham əvəzinə konkret faktlarla danışın: “Son iki ayda evə ayrılan puldan bu qədər məbləğ yoxa çıxıb”, “üç dəfə məndən gizli borc götürmüsən”, “uşağın ehtiyacı üçün saxladığımız pula toxunmusan”. “Sən qumarbazsan” demək əvəzinə “bu davranış ailəmizi təhlükəyə salır” demək daha aydın və təsirli ola bilər.
Sonra sərhədləri müəyyənləşdirmək lazımdır. Bu sərhədlər hədə yox, real qərarlar olmalıdır. Ailə büdcəsinin ayrı saxlanması, maaş və sosial ödənişlərin qorunan hesaba köçürülməsi, kredit kartlarına və böyük məbləğlərə çıxışın məhdudlaşdırılması, yeni borc götürülməməsi vacib addımlardır. Şəxsiyyət vəsiqəsi, bank kartları, daşınmaz əmlak sənədləri və zaminliklə bağlı məlumatlar təhlükəsiz yerdə saxlanmalıdır. Çünki asılılıq ağırlaşdıqca insan təkcə öz pulunu deyil, ailənin gələcəyini də riskə ata bilər.
Bununla belə, ərinizin bütün maliyyə həyatını gizlicə idarə etmək uzunmüddətli həll deyil. Məqsəd onu uşaq kimi nəzarətdə saxlamaq yox, ailəni qorumaq və müalicəyə gedən yolu açmaqdır. O, problemini qəbul edirsə, psixoloq və ya psixiatrla görüşməli, xüsusilə asılılıq davranışları üzrə çalışan mütəxəssisə müraciət etməlidir. Təkcə “bir daha oynamayacağam” sözü kifayət etmir. Oyun tətbiqlərinin silinməsi, kazino hesablarının bağlanması, özünü platformalardan məhdudlaşdırma imkanlarının aktivləşdirilməsi və bank vasitəsilə qumar əməliyyatlarına blok qoyulması kimi praktik tədbirlər də görülməlidir.
Ən çətin sual budur: “Mən onu xilas edə bilərəmmi?” Siz ona dəstək verə bilərsiniz, amma onun əvəzinə sağala bilməzsiniz. Müalicəyə getmək, hesablarını bağlamaq və borcları dürüst şəkildə açıqlamaq onun məsuliyyətidir. Sizin məsuliyyətiniz isə uşaqları, ailənin pulunu və öz psixoloji sağlamlığınızı qorumaqdır.
Azərbaycanda qadınlar belə problemləri çox vaxt ailədən gizlədirlər. “El nə deyər?”, “qayınanam bilsə, məni günahlandırar”, “uşaqlar atasız qalmasın” kimi düşüncələr onları susmağa məcbur edir. Amma gizlədilən borc yox olmur. Gecikdirilən kreditin faizi artır, yalanlar çoxalır, etibar isə tədricən tükənir. Etibarın olmadığı evdə insanlar bir damın altında yaşaya bilər, amma artıq eyni ailənin içində yaşamırlar.
Əriniz vəziyyəti inkar edir, sizi günahlandırır, pul verməyə məcbur edir, əşyaları satır və ya aqressivləşirsə, bunu sadəcə “oyun həvəsi” adlandırmayın. Fiziki təhlükə, hədə-qorxu və məcburetmə varsa, ilk məqsəd onu razı salmaq deyil, özünüzü və uşaqları təhlükəsiz yerə çıxarmaqdır. Etibar etdiyiniz yaxınınıza vəziyyəti danışın, maliyyə və hüquqi sənədlərin surətlərini qoruyun, ehtiyac yaranarsa hüquqşünas və aidiyyəti xidmətlərdən yardım alın.
Bir müddətdən sonra qadın öz həyatını da ərinin növbəti mərcinə uyğun qurmağa başlayır. Telefon zəngi gələndə ürəyi sıxılır, gecikəndə ilk ağlına kazino düşür, maaş günü sevinc yox, qorxu gətirir. Bu, sizin normal həyatınız olmamalıdır. Onun asılılığı var deyə, sizin də hər gün şübhə, borc və utanc içində yaşamağa məcbur olmağınız ədalətli deyil.
Bir gün qarşınızda iki müxtəlif insan varmış kimi hiss edə bilərsiniz: uşağınızın atası olan, bir vaxtlar sevdiyiniz adam və ailənin pulunu gizlicə oyuna qoyan adam. Onlardan hansının qalacağına yalnız sevginiz qərar verməyəcək. Bunu onun qəbul etdiyi məsuliyyət, atdığı real addımlar və dəyişmək üçün göstərdiyi davamlı səy müəyyən edəcək. Siz isə evinizdəki son pulu deyil, son ümidinizi də kazinonun masasına qoymamalısınız.
Bunlar da maraqlıdır
