Əvvəlcə bir üzüyün yerində olmadığını görürsünüz. Sonra sırğalar yoxa çıxır. Soruşanda “ananın evində qoymusan”, “özün yerini dəyişmisən”, “narahat olma, qaytaracağam” deyir. Bir neçə gün sonra həqiqət ortaya çıxır: əriniz qızıllarınızı lombarda qoyub və pulu qumara xərcləyib.
İnsan həmin anda yalnız zinət əşyasını itirmir. Toy günü taxılan qolbağın, anadan qalan sırğanın və illərlə qorunan üzüyün arxasında xatirələr də var. Daha ağır olan isə budur: evinizdə ən çox güvəndiyiniz adam sizdən xəbərsiz əşyanızı götürüb, girov qoyub və son ana qədər bunu gizlədib.
Bu hadisəni “pul lazım olub, sonra qaytarar” deyərək kiçiltmək təhlükəlidir. Çünki söhbət yalnız qızıldan getmir. Burada artıq üç ciddi sərhəd keçilib: sizdən gizli əşya götürülüb, həmin əşya pula çevrilib və pul ailənin razılığı olmadan riskə atılıb.
Əgər səbəb qumardırsa, bundan sonra “daha nə edə bilər?” sualını vermək qorxaqlıq deyil. Bu, özünüzü və uşaqlarınızı qorumaq üçün lazım olan ayıqlıqdır.
Qızıldan sonra evdəki başqa əşyalar gedə bilər
Asılı insan əvvəlcə elə əşyanı seçir ki, yoxluğu dərhal nəzərə çarpmasın. Kiçik qızıl, istifadə olunmayan telefon, saat, planşet, noutbuk və ya məişət texnikası…
Bir müddət sonra isə “onsuz da evdə artıq idi”, “bir neçə günə geri alacağam” bəhanəsi ilə daha böyük əşyalar da satıla və ya girov qoyula bilər.
Problem ondadır ki, qumar oynayan insan həmin an əşyanın dəyərini düşünmür. Onun gözü qarşısında yalnız itirdiyi pulu geri qaytarmaq üçün növbəti məbləğ dayanır. Beş yüz manatlıq əşyanı üç yüz manata vermək ona zərər kimi görünmür. Çünki beynində belə hesab aparır: “Üç yüzü oyuna qoyub min manat edəcəyəm, sonra hamısını qaytaracağam”.
Lakin çox vaxt nə min manat gəlir, nə də əşya geri qayıdır.
Sizin adınıza kredit götürməyə çalışa bilər
Qumar borcu böyüdükcə yaxınlardan alınacaq pul azalır. Dostlar artıq borc vermir, qohumlar şübhələnir, şəxsi kredit limiti dolur. Bu mərhələdə asılı insan həyat yoldaşının adına kredit götürməyi “müvəqqəti çıxış yolu” kimi görə bilər.
Bəzən qadına:
“Sadəcə sənədləşmə üçün imza at.”
“Bir aylıq kreditdir, özüm ödəyəcəyəm.”
“Biznesə pul lazımdır.”
“Evdə təmir edəcəyik.”
deyilir.
Hətta bank və ya kredit təşkilatından gələn təsdiq kodunu “telefonla bağlıdır”, “kart yenilənir” kimi təqdim etməyə çalışanlar da ola bilər.
Şəxsiyyət vəsiqənizi, bank tətbiqinizin şifrəsini, mobil imzanızı, təsdiq kodlarını və kart məlumatlarını heç kimlə paylaşmayın. Həyat yoldaşı olmaq maliyyə hesablarının nəzarətsiz şəkildə birləşdirilməsi demək deyil.
Uşağın puluna da toxuna bilər
Ailələrdə uşağın təhsilinə, müalicəsinə, ad gününə və ya gələcəyinə görə ayrıca pul yığılır. Qumar asılılığı ağırlaşanda bu pul da “müvəqqəti götürüləcək və tezliklə yerinə qaytarılacaq” vəsait kimi görünə bilər.
Ən ağrılı tərəfi budur ki, həmin adam uşağını sevməyə bilər deyil. Əksinə, övladını çox sevə bilər. Amma asılılıq aktiv olduğu anda onun qərarvermə sistemi dəyişir. O, uşağın gələcək ehtiyacını deyil, bu gün uduzduğu pulu görür.
Sonra özünə belə bəraət qazandırır:
“Qazansam, uşağa ikiqat qaytaracağam.”
Bu cümlə çox ailənin ehtiyat pulunu yox edib.
Evə ayrılan maaş görünmədən yoxa çıxa bilər
Qızılların lombarda qoyulması bəzən problemin başlanğıcı deyil, sadəcə ailənin ilk dəfə gördüyü hissədir. Ondan əvvəl maaşın bir qismi, bonus, əlavə qazanc və ya gizli borclar artıq oyuna getmiş ola bilər.
Bu mərhələdə kommunal borclar yaranır, kreditlər gecikir, ərzaq pulu azalır. Siz evin xərclərini çatdırmaq üçün öz maaşınızı daha çox sərf etdikcə o, bunun sayəsində qumara pul ayırmağa davam edir.
Yəni siz fərqinə varmadan onun itkilərini örtürsünüz.
Qohumlara sizin xəbəriniz olmadan borc üçün müraciət edə bilər
Asılı insan borc istəyərkən həqiqi səbəbi deməyə bilər. Sizin xəstələndiyinizi, uşağa pul lazım olduğunu, evdə təcili problem yarandığını və ya işdə çətinlik çəkdiyini söyləyə bilər.
Bir gün qohumunuz sizə zəng edib:
“Keçən ay verdiyim pulu nə vaxt qaytaracaqsınız?”
deyəndə siz həmin borcun mövcudluğunu ilk dəfə eşidə bilərsiniz.
Buna görə yaxın çevrədə etibar etdiyiniz insanlara sakit şəkildə bildirmək vacibdir ki, sizin adınızdan borc istənilərsə, əvvəlcə sizinlə əlaqə saxlasınlar. Bu, ailə sirrini yaymaq deyil. Sizin adınızdan yeni borcların yaranmasının qarşısını almaqdır.
Saxta bəhanələrlə daha çox pul istəyə bilər
Asılılıq irəlilədikcə yalanlar da dəyişir. Əvvəlcə kiçik və yoxlanılması çətin bəhanələr olur:
“Maşın xarab olub.”
“İşdə pul yığırlar.”
“Dostum çətin vəziyyətdədir.”
Sonra daha emosional səbəblər ortaya çıxır:
“Təcili borcu bağlamasam, problem yaşayacağam.”
“Bir nəfər məni hədələyir.”
“Bu dəfə kömək etməsən, hər şey dağılacaq.”
Bəzən bunların bir hissəsi həqiqətən doğru ola bilər. Çünki qanunsuz borc verən şəxslərdən pul alıb təhlükəli vəziyyətə düşmək ehtimalı da var. Amma siz hər yeni böhranı pul verərək həll etdikcə növbəti böhranın yaranmasına mane olmursunuz.
Sizi borca ortaq etməyə çalışa bilər
Bir müddət sonra məsələ “mənim borcum” olmaqdan çıxıb “bizim ailə borcumuz” kimi təqdim edilə bilər.
“Ər-arvadıq, birlikdə həll etməliyik.”
“Sən məni bu vəziyyətdə tək qoyursan.”
“Məni sevsəydin, qızıllara görə belə dava etməzdin.”
Bu cümlələr qadında günah hissi yaratmaq üçün işlədilə bilər. Halbuki ailə olmaq gizli qumar borcunu qeyd-şərtsiz qəbul etmək demək deyil.
Siz onun müalicəsinə dəstək verə bilərsiniz, amma onun gizli borclarını öz adınıza keçirərək asılılığı maliyyələşdirməyə məcbur deyilsiniz.
Aqressivləşə və məsuliyyəti sizin üzərinizə ata bilər
İfşa olunan insan bəzən utanmaq əvəzinə hücuma keçir:
“Evdə pul çatmadığı üçün etdim.”
“Sən çox xərcləyirsən.”
“Məni əsəbiləşdirirsən, ona görə oynayıram.”
“Qızıl da ailənindir, mənim də haqqım var.”
Bu, məsuliyyətdən yayınmaqdır. Heç bir ailə problemi həyat yoldaşının əşyasını gizlicə götürüb girov qoymağa haqq qazandırmır.
Əgər söhbət zamanı təhqir, hədə-qorxu, qapını bağlamaq, telefonunuzu almaq, itələmək və ya fiziki zorakılıq baş verirsə, artıq məqsəd onu həmin anda inandırmaq deyil. Özünüzü və uşaqları təhlükəsiz yerə çıxarmaq lazımdır.
İndi ilk olaraq nə etməlisiniz?
Emosional sarsıntı içində olsanız da, vəziyyəti mümkün qədər dəqiq öyrənməyə çalışın. Hansı əşyaların aparıldığını, hansı lombarda qoyulduğunu, nə qədər pul götürüldüyünü, ödəniş müddətini və sənədlərin kimin adına rəsmiləşdirildiyini müəyyənləşdirin.
Əlinizdə fotoşəkillər, qəbzlər, yazışmalar və əşyaların sizə məxsus olduğunu göstərən məlumatlar varsa, onları qoruyun. Hüquqlarınızı dəqiqləşdirmək üçün hüquqşünasla məsləhətləşin. Əşyanın sizdən xəbərsiz götürüldüyünü düşünürsünüzsə, vəziyyəti yalnız ailədaxili mübahisə kimi qəbul etmədən hüquqi məsləhət alın.
Daha sonra evdə qalan zinət əşyalarını, sənədləri, bank kartlarını və digər qiymətli əşyaları təhlükəsiz yerə köçürün. Bu addımı “ona etibar etmirəm” düşüncəsi ilə deyil, artıq bir dəfə baş vermiş hadisənin təkrarlanmasının qarşısını almaq üçün atırsınız.
Öz kredit tarixçənizi, bank hesablarınızı, kart əməliyyatlarını və adınıza rəsmiləşdirilə biləcək öhdəlikləri yoxlayın. Telefonunuzdakı bank tətbiqlərinin şifrələrini dəyişin və təsdiq kodlarının yalnız sizə çatdığından əmin olun.
Qızılları qaytarması hələ problemin həll olunması deyil
O, sabah pul tapıb qızılları lombarddan çıxara bilər. Siz rahat nəfəs alıb düşünə bilərsiniz ki, hadisə bitdi.
Amma qızılın geri qayıtması etibarın geri qayıtması deyil.
Əgər qumar davam edirsə, növbəti dəfə başqa əşya gedəcək. Bəlkə artıq lombard yox, kredit olacaq. Bəlkə dostdan borc alınacaq. Bəlkə sizin adınızdan kiməsə söz veriləcək.
Ona görə əsas tələb yalnız “qızılları qaytar” olmamalıdır. Borcların tam açıqlanması, qumar hesablarının bağlanması, maliyyə şəffaflığı və peşəkar yardım üçün real addım tələb edilməlidir.
“Bir də etməyəcəyəm” kifayət edirmi?
Xeyr.
Bu sözü deyərkən səmimi ola bilər. Həmin an doğrudan da bir daha oynamamaq istəyə bilər. Amma asılılıq təkcə niyyətlə dayanmır.
Real dəyişiklik görünən addımlarla ölçülür:
- bütün borclarını gizlətmədən açıqlayırmı;
- kazino və mərc hesablarını bağlayırmı;
- bank əməliyyatlarına məhdudiyyət qoymağa razıdırmı;
- ailə büdcəsini şəffaf idarə edirmi;
- psixoloq və ya asılılıq üzrə mütəxəssislə görüşürmü;
- itkilərinin məsuliyyətini sizin üzərinizə atmırmı;
- qızılları geri qaytarmaq üçün yenidən borc götürmək əvəzinə real plan qururmu?
Cavabların hamısı “yox”dursa, ortada dəyişiklik deyil, sadəcə növbəti vəd var.
Toy qızılları Azərbaycan ailəsində adi metal hesab edilmir. Onlar qadının bəzən yeganə şəxsi ehtiyatı, çətin gün üçün saxladığı güvənc və ailəsindən gətirdiyi xatirədir. Əriniz həmin qızılları sizdən xəbərsiz lombarda qoyubsa, sizin qorxunuz tamamilə əsaslıdır. Bu hadisədən sonra gözlərinizi yummaq ailəni qorumaq deyil; ailənin qalan hissəsini də riskə verməkdir.
Qızılların yeri lombard ola bilər. Amma sizin həyatınız, uşaqlarınızın gələcəyi və son qəpiyiniz heç bir qumar masasının girovu olmamalıdır.
Bunlar da maraqlıdır
