Gecə yarısı evdə hər yer sakitdir. Pişik birdən başını qaldırır, otağın qaranlıq bir küncünə baxmağa başlayır. Orada insan gözünün görə bildiyi heç nə yoxdur. Pişiyin qulaqları isə sanki hansısa səsin istiqamətini izləyir. Bir neçə saniyə sonra göz bəbəkləri böyüyür, tükləri qalxır və heyvan gözünü həmin boşluqdan çəkmir.
Belə səhnəni pişik saxlayan insanların çoxu ən azı bir dəfə görüb. Min illər əvvəl bunu görən insanın isə nə ultrasəsdən, nə pişik gözünün quruluşundan, nə də REM yuxusundan xəbəri vardı. Onun qarşısında yalnız bir həqiqət görünürdü: pişik insanın hiss etmədiyi nəyisə hiss edir.
Məhz buna görə pişik dünyanın müxtəlif mədəniyyətlərində adi ev heyvanından daha artıq məna qazanıb. Bir yerdə evin qoruyucusu sayılıb, başqa yerdə ölülər aləmi ilə əlaqələndirilib, bir başqa dövrdə cadugərin köməkçisi hesab edilib. Sonralar isə xüsusilə qara pişik qaranlıq ayinlərin ən tanınan simvollarından birinə çevrilib.
Bu hekayənin ən maraqlı başlanğıc nöqtələrindən biri Qədim Misirdir.
Qədim misirlilər pişikdə nə görürdülər?
Qədim Misirdə pişik sadəcə siçan tutan heyvan deyildi. O, evdə taxılı gəmiricilərdən, ailəni isə ilanlardan qoruyurdu. Misir kimi ilanların real təhlükə olduğu ölkədə gecənin qaranlığında ilanı insandan əvvəl görən və üstünə atılan pişik adi heyvandan daha qüdrətli təsir bağışlamalı idi.
Britaniya Muzeyinin məşhur Gayer-Anderson pişiyi haqqında məlumatında da pişiklərin həm evləri siçan və siçovullardan, həm də ilanlardan qoruduğu, eyni zamanda dini əhəmiyyət qazandığı göstərilir. Onlar xüsusilə ilahə Bastet ilə əlaqələndirilirdi. Bastetin əsas kult mərkəzi Nil deltasındakı Bubastis idi.
Bastet qoruyucu qadın ilahə hesab olunurdu. Metropolitan Muzeyi onu Aşağı Misirin qüdrətli, qoruyucu və firavanlıq gətirə bilən ilahəsi kimi təsvir edir. Pişik formasındakı Bastet heykəlciklərində heyvanın sakit oturmasına baxmayaraq qulaqları dik, baxışı ayıqdır – sanki görünməyən təhlükəni gözləyir. Bəzi belə fiqurların sinəsində hətta qoruyucu Horus gözü – wedjat amuleti yerləşdirilirdi.
Bu detal xüsusilə maraqlıdır. Misirli sənətkar pişik heykəli hazırlayır və onun üzərinə əlavə olaraq qoruyucu göz işarəsi yerləşdirir. Yəni pişik obrazı artıq özü qoruma, sayıqlıq və görünməyən təhlükəyə qarşı keşik çəkmə anlayışı ilə iç-içə idi.
Bastetin başqa heykəllərində isə o, qadın bədəni və pişik başı ilə təsvir edilir. Metropolitan Muzeyi Basteti həm qoruyucu, həm də məhsuldarlıqla bağlı ilahə kimi təqdim edir.
Qədim Misirin pişiyə münasibətinin dərinliyini başqa fakt da göstərir: minlərlə pişik mumiyalanırdı. Bubastis, Saqqara və başqa yerlərdə böyük pişik katakombaları aşkar edilib. Pişik fiqurları məbədlərə nəzir kimi verilirdi, bəzən böyük tunc pişik heykəllərinin içində hətta mumiyalanmış pişik yerləşdirilirdi.
Qadınların Bastetin himayəsini qazanmaq və məhsuldarlıq arzusu ilə pişik formalı amulet daşıdıqlarını göstərən arxeoloji nümunələr də var. Britaniya Muzeyində saxlanılan e.ə. IX–VII əsrlərə aid Bastet amuletində ilahə pişik formasında təsvir olunub və ətrafında on bala pişik yerləşdirilib. Muzeyin izahına görə belə amuletlər xüsusilə qadınlar tərəfindən Bastetin himayəsi və məhsuldarlıq arzusu ilə daşına bilərdi.
Bütün bunlar pişiyin Qədim Misirdə sadəcə sevimli heyvan olmadığını göstərir. O, evlə görünməyən təhlükə arasında dayanan keşikçi obrazına çevrilmişdi.
Pişik doğrudanmı insanın görə bilmədiyini görə bilir?
Burada qədim inancın çox maraqlı fiziki əsası ortaya çıxır.
Pişik insanla eyni dünyada yaşayır, amma həmin dünyanı tamamilə bizim kimi qəbul etmir.
İlk fərq gecə görməsidir. Pişik gözünün arxa hissəsində tapetum lucidum adlanan işığı əks etdirən xüsusi təbəqə var. Bu təbəqə az işığı yenidən tor qişaya qaytararaq heyvanın zəif işıqda görmə imkanını artırır. Buna geniş açılan göz bəbəkləri və çoxsaylı işığa həssas çubuq hüceyrələri də əlavə olunur. Buna görə pişiklər gecə və zəif işıq şəraitində insandan xeyli yaxşı görürlər.
İkinci fərq eşitmədir və bəlkə də daha təsirlidir.
İnsan adətən təxminən 20 000 hersə qədər yüksək səsləri eşidə bilir. Pişik isə 60–64 min hers və daha yüksək tezlikləri qavraya bilir. Cornell Universitetinin Baytarlıq Kolleci pişik eşitməsinin 60 000 Hz və daha yuxarı tezliklərə çata bildiyini qeyd edir.
Bunun mənası nədir?
Siz gecə otaqda oturmusunuz və tam sükut eşidirsiniz.
Pişiyiniz üçün isə otaq tam sakit olmaya bilər.
Divarın içində çox zəif cızıldama, döşəmənin altında gəmiricinin hərəkəti, pəncərənin o tərəfində insan qulağının tuta bilmədiyi yüksək tezlikli səs və ya uzaqdakı heyvanın çıxardığı səs onun üçün aydın ola bilər.
Pişik birdən boş divara baxır.
Siz heç nə görmürsünüz.
O isə qulaqlarını həmin istiqamətə çevirir.
Mistik inanclarda məhz bu xüsusiyyət “pişik görünməyən varlığı hiss etdi” şəklində yozulub.
Əslində isə burada çox maraqlı bir cümlə qurmaq mümkündür:
Pişik həqiqətən insanın hiss etmədiyi şeyləri hiss edə bilir. Mübahisə yalnız həmin “şeyin” nə olması haqqındadır.
Qədim insan bunu ruh adlandırırdı. Müasir insan isə səs, vibrasiya, qoxu və zəif hərəkət kimi izah edir. Pişiyin davranışı isə min illərdir eynidir.
Bəs gecə boşluğa baxan pişik ruh görürmü?
Dünyanın müxtəlif mistik ənənələrində pişik iki aləm arasındakı sərhədi hiss edən canlı kimi təqdim olunub. Xüsusilə gecə vaxtı qəfil bir nöqtəyə baxması, gözləri ilə sanki hərəkət edən görünməz bir şeyi izləməsi və bəzən həmin istiqamətə fısıldaması bu inancı gücləndirib.
Bu təsəvvürün niyə məhz pişik ətrafında yarandığını anlamaq çətin deyil.
Pişik gündüzdən çox sübh və axşam saatlarında fəallaşmağa meyllidir. Yəni insanın işığının azaldığı, əşyaların konturlarının itdiyi və qədim insanların “iki dünyanın sərhədi” kimi təsəvvür etdiyi vaxtlarda pişik oyanır.
Üstəlik onun gözləri qaranlıqda işığı yaşıl, sarı və ya narıncı rəngdə geri qaytarır.
Elektrik işığının olmadığı bir kəndi təsəvvür edin.
Gecənin yarısıdır.
Otağın o biri başında birdən iki yaşıl göz yanır.
Heyvan heç bir səbəb görünmədiyi halda başını yavaş-yavaş sağdan sola çevirərək nəyisə izləyir.
Sonra birdən geri sıçrayır.
Belə mənzərənin ətrafında ruhlar haqqında inancın yaranması üçün insana çox da böyük təxəyyül lazım deyil.
Bu səbəbdən bir çox mistik ənənədə pişik evdə görünməyən enerjini ilk hiss edən canlı kimi qəbul edilir. Pişiyin müəyyən otağa girmək istəməməsi, qapının ağzında dayanması, qəfil fısıldaması və ya uzun müddət boş bir nöqtəyə baxması bəzən həmin məkanda “başqa bir varlığın” mövcudluğu ilə əlaqələndirilir.
Bu, elmi ölçmə ilə təsdiqlənmiş “ruh görmə qabiliyyəti” deyil; əsrlər boyu formalaşmış mistik yozumdur. Amma həmin yozumun yaranmasına səbəb olan pişik həssaslığı tamamilə realdır.
Pişiklərin kabus görməsi isə düşündüyümüz qədər mistik məsələ deyil
Gecə pişiyinizin yatarkən qəfil pəncəsini tərpətdiyini, bığlarının titrədiyini, ayaqlarını sanki qaçırmış kimi hərəkət etdirdiyini və hətta qəribə səslər çıxardığını görmüsünüzsə, bu görüntü də qədim insan üçün çox sirli olmalı idi.
Pişiklər REM yuxusu keçirirlər və yuxu görürlər. Baytarlıq mənbələrinə görə yuxuda onların beyin fəaliyyəti artar, gözləri qapalı halda sürətlə hərəkət edə, pəncələri titrəyə və müxtəlif səslər çıxara bilər. Hətta qorxulu təcrübələr yaşamış pişiklərin kabusa bənzər yuxular görməsi də mümkündür.
XX əsrdə fransız neyrofizioloq Mişel Juve pişiklər üzərində REM yuxusu ilə bağlı məşhur təcrübələr aparmışdı. REM zamanı bədənin böyük hərəkətlərini məhdudlaşdıran beyin mexanizmi pozulduqda pişiklər yuxuda ov edirmiş kimi hərəkətlər göstərirdilər – görünməyən ovu izləmək, hücuma keçmək və qaçmaq kimi.
İndi bunu min il əvvəl yaşayan insanın gözü ilə düşünək.
Pişik yatır.
Birdən pəncələri hərəkət edir.
Fısıldayır.
Sanki nədənsə qaçır.
Bir anda sıçrayaraq oyanır və qaranlığa baxır.
İnsan soruşur:
“Bu heyvan yuxuda nə gördü?”
Qədim və xalq mistikasında cavablardan biri belə olurdu: pişik insan yuxuda olarkən onun ətrafına yaxınlaşan ruhları və görünməyən varlıqları hiss edə bilir.
Məhz bu səbəbdən bəzi inanclarda gecə sahibinin yanında yatan pişiyə qoruyucu rol verilir.
Qədim Misirdə pişik – ilanı öldürən qoruyucu
Pişiyin mistik nüfuzunu artıran başqa bir səbəb ilanla münasibətidir.
Qədim Misirdə ilan sadəcə heyvan deyildi. O həm real təhlükə, həm də dini simvol idi. Günəş tanrısı Ranın düşməni olan xaos ilanı Apofis/Apep haqqında miflərdə kosmik mübarizə təsvir edilirdi.
Pişiklərin evləri həqiqi ilanlardan qoruması isə qədim misirlinin gözündə daha dərin məna qazana bilərdi.
Metropolitan Muzeyinin materiallarında Bastet və aslanbaşlı Sekhmet ilahi qüvvənin iki tərəfi kimi təqdim olunur: Sekhmet təhlükəli və dağıdıcı qüvvəni, Bastet isə qoruyucu və sakitləşdirilə bilən tərəfi təmsil edirdi.
Pişik bir tərəfdən yumşaqdır.
Sahibinin qucağında yatır.
Digər tərəfdən bir saniyənin içində ölümcül ovçuya çevrilir.
Qaranlıqda görür.
İlanı hiss edir.
Səssizcə yaxınlaşır.
Və hücum edir.
Bu ikili xarakter – ev heyvanı və gecə yırtıcısı – onun mistik obrazının yaranmasına çox uyğun idi.
Misirdə pişik öldükdən sonra niyə mumiyalanırdı?
Əgər pişik yalnız təsərrüfat üçün faydalı heyvan olsaydı, ona belə münasibəti izah etmək çətin olardı.
Qədim Misirdə pişiklərin mumiyalanması o qədər geniş yayılmışdı ki, arxeoloqlar böyük pişik nekropolları aşkar ediblər. Herodot da pişiklərin öldükdən sonra Bubastisə aparıldığını, balzamlanaraq müqəddəs yerlərdə basdırıldığını yazmışdı. Metropolitan Muzeyinin araşdırmaları Bubastis, Saqqara, Fiv və Beni Hasanda iri pişik katakombalarının olduğunu göstərir.
Tunc pişik fiqurları məbədlərə təqdim edilir, Bastet amuletləri daşınırdı. Bəzi tunc pişik heykəllərinin içərisində mumiyalanmış pişik saxlanılırdı.
Bu ənənə pişiyi insanla ilahi aləm arasında simvolik vasitəçiyə çevirirdi.
Və maraqlıdır ki, sonrakı Avropa həmin mistikliyi saxladı – sadəcə mənasını dəyişdi.
Misirdə qoruyucu olan pişik orta əsrlərdə şübhəli canlıya çevrildi.
Bastetin pişiyi necə cadugərin pişiyinə çevrildi?
XIII əsr Avropasında pişiklər haqqında tamam başqa hekayələr yayılmağa başladı. 1233-cü ildə Papa IX Qriqorinin “Vox in Rama” sənədində Almaniyadakı müəyyən bidətçi qruplarla bağlı təsvirlərdə qara pişik obrazına da yer verilirdi.
Sonrakı əsrlərdə pişik, xüsusilə qara pişik, cadugərlik və şeytanla getdikcə daha çox əlaqələndirildi.
Cadugərlərin “familiar”, yəni heyvan formasında köməkçi ruha sahib olduğuna inanılırdı. Bu heyvan qurbağa, quş və ya it ola bilərdi, amma folklorda ən güclü obrazlardan biri pişik oldu.
Səbəb yenə onun qəribə görünən təbiəti idi.
Pişik çağıranda həmişə gəlmir.
İnsana tam tabe olmur.
Gecələr gəzir.
Səssizdir.
Qaranlıqda görür.
Sanki heç bir şey olmayan yerə baxır.
Evin hansısa otağına girməkdən qəfil imtina edir.
İnsan eşitmədiyi səsə reaksiya verir.
Beləliklə Qədim Misirdə görünməyən təhlükədən qoruyan heyvan olan pişik, Avropada görünməyən aləmlə əlaqə qura bilən heyvana çevrildi.
Bəs satanist ayinlərdə pişik niyə ortaya çıxdı?
Burada tarix, folklor və sonrakı populyar mədəniyyət bir-birinə qarışır.
Əsrlərlə pişik cadugərliklə əlaqələndirildikdən sonra qara magiya və “şeytani ayin” təsvirlərində də onun görünməsi təəccüblü deyil. Xüsusilə qara pişik artıq hazır simvol idi: gecə, ölüm, sirr, cadugərlik və görünməyən qüvvələr.
Ritual düşüncədə qurban təsadüfi seçilmir. Ona müəyyən simvolik güc aid edilir.
Mistik ənənənin məntiqinə görə, əgər pişik iki dünya arasındakı sərhədi hiss edə bilirsə, onu ayinə daxil etmək həmin sərhədlə əlaqə yaratmaq ideyasına uyğun görünür. Əgər qara pişik əsrlərdir gecə və cadugərliklə əlaqələndirilirsə, qaranlıq mərasimlərdə onun simvol kimi seçilməsi də başadüşüləndir.
Amma bu nöqtədə “satanist” sözünün özü də qarışıqdır. Müasir Church of Satan və The Satanic Temple kimi məşhur təşkilatlar heyvan qurbanını öz praktikalarının bir hissəsi hesab etmirlər. Church of Satan bunu açıq şəkildə rədd edir, The Satanic Temple də öz rituallarının heyvan əzabını ehtiva etmədiyini bildirir.
Tarixdə və kriminal hadisələrdə okkult motivlə heyvana zərər verən ayrı-ayrı şəxslərin olması mümkündür, amma bunu bütün müasir satanist cərəyanların vahid ritualı saymaq olmaz.
Qara pişiyin gözü niyə bu qədər qorxuducu görünür?
Qara pişiyin özü ilə gecə arasında çox güclü vizual uyğunluq var.
Onun bədəni qaranlıq fonda itir.
Bəzən yalnız gözləri görünür.
Gözlər isə işıq düşəndə yaşıl, sarı, narıncı və başqa rənglərdə parlaya bilər. Bunun səbəbi tapetum lucidum təbəqəsinin işığı geri qaytarmasıdır.
İndi düşünün ki, orta əsrlərdə küçə fənərləri yoxdur.
Kəndin kənarında gecə gedirsiniz.
Qarşınızda qəfil iki parlaq göz görünür.
Bir saniyə sonra yox olur.
Bir qədər sonra başqa yerdə yenidən görünür.
Heyvanın addımını belə eşitmirsiniz.
Müasir biologiyanı bilməyən insan üçün bunu fövqəltəbii aləmlə əlaqələndirmək son dərəcə asan idi.
Bəlkə pişiklərin “mistik qüvvəsi” elə hisslərinin özüdür?
Pişik haqqında minillərlə davam edən mistik təsəvvürün ən maraqlı tərəfi budur ki, onun yaranması üçün insanların tamamilə xəyal uydurmasına ehtiyac olmayıb.
Onların müşahidə etdikləri həqiqətən qəribə idi.
Pişik insanın eşitmədiyi yüksək tezlikləri eşidir.
Az işıqda insandan daha yaxşı görür.
Bizim tam sakit hesab etdiyimiz gecədə aktiv ola bilir.
Yuxu görür və qorxulu təcrübələrdən sonra kabusa bənzər yuxular yaşaya bilər.
İnsanın diqqət etmədiyi kiçik hərəkəti, səsi və dəyişikliyi dərhal hiss edə bilir.
Ona görə qədim insanın:
“Bu heyvan bizim görmədiyimiz dünyanı görür”
deməsi müəyyən məntiqə malik idi.
Müasir insan bunun bir hissəsini biologiya ilə izah edir. Mistisizm isə başqa sual verir:
Bəs onun hiss etdiyi hər şeyi biz artıq izah edə bilirikmi?
Elə pişiyin min illərdir qoruduğu sirr də bəlkə buradadır. Qədim Misirdə onu evlə təhlükə arasında duran qoruyucu sayırdılar. Orta əsrlərdə cadugərin sirli yoldaşına çevirdilər. Bu gün də pişik gecənin yarısı boş otağın bir küncünə uzun-uzadı baxanda insan istər-istəməz həmin qədim sualı xatırlayır:
O, bizim görmədiyimiz nəyi görür?
Bu sualın cavabı hələ də açıq olaraq qalır.
Bunlar da maraqlıdır
