İnsan cəmiyyətində əmək bölgüsü yaranandan bəri bəzi peşələr yoxa çıxıb, bəzilərinin yalnız adı dəyişib, elələri də var ki, min illər keçsə də mahiyyətcə yaşamaqda davam edir. Dülgər hələ də ağacla işləyir, zərgər qiymətli metala forma verir, dulusçu gildən qab hazırlayır, tacir malı bir yerdən alıb başqa yerdə satır. Ayaqqabını tikən və təmir edən ustanın istifadə etdiyi alətlər dəyişsə də pinəçilik də yaşayır.
Bəs bunlardan hansı dünyanın ən qədim peşəsidir? Buna qəti cavab vermək mümkün deyil. Çünki insan ovçuluq, yığıcılıq və sadə alət hazırlamağı yazının meydana çıxmasından on minlərlə il əvvəl bacarırdı. “Peşə” dediyimiz ixtisaslaşmış fəaliyyətlərin nə vaxt bir-birindən ayrıldığını isə dəqiq tarixlə göstərmək çətindir. Bununla belə, yazılı mənbələr və arxeoloji tapıntılar fahişəlik, dulusçuluq, dülgərlik, zərgərlik, tacirlik və pinəçilik dünyanın ən qədim peşələri arasında olduğunu göstərir.
Bu siyahıda ən çox mübahisə doğuran peşədən başlayaq.
Fahişəlik – doğrudanmı dünyanın ən qədim peşəsidir?
“Fahişəlik dünyanın ən qədim peşəsidir” ifadəsini yəqin ki, çox adam eşidib. Bu söz o qədər məşhurdur ki, bəzən tarixi fakt kimi təqdim edilir. Halbuki heç bir arxeoloq “ilk peşə fahişəlik olub” deyə bilməz. İngilis dilində prostitusiyanı “the oldest profession” adlandıran ifadənin XIX əsrin sonlarından işlədildiyi məlumdur; “profession” sözünün prostitusiyaya eyham kimi işlədilməsi 1888-ci ildən sənədləşdirilib. Bu isə ifadənin özünün qədim olmadığını göstərir.
Ancaq bu məşhur deyimin yaranması da təsadüfi deyil. Fahişəlik haqqında yazılı məlumatlar həqiqətən son dərəcə qədimdir.
Qədim Mesopotamiyada, yəni indiki İraq ərazisində hazırlanmış hüquqi mətnlərdə artıq fahişələr ayrıca sosial qrup kimi görünürlər. Təxminən e.ə. XIX əsrə aid Lipit-İştar qanunlarında hətta belə bir vəziyyət tənzimlənirdi: kişinin arvadından uşağı yoxdursa, amma “meydandakı fahişə” ona uşaq doğubsa, kişi həmin qadını taxıl, yağ və geyimlə təmin etməli, uşaqları isə onun varisləri hesab olunmalı idi. Bu, təxminən dörd min il əvvəl cəmiyyətin bu münasibətləri hüquqi şəkildə tənzimləməyə başladığını göstərir.
Bir qədər sonrakı Hammurabi qanunlarında da fahişə kimi tərcümə edilən qadınların əmlak və miras hüquqları barədə ayrıca müddəalar var. Məsələn, 178–180-ci maddələrdə belə qadınların atalarından aldıqları əmlakın necə istifadə ediləcəyi və sonradan kimə keçəcəyi müəyyən edilirdi. Yəni bu insanlar sadəcə küçə həyatının görünməz üzvləri deyildilər; onların hüquqi statusu qanunvericinin diqqətinə düşəcək qədər müəyyənləşmişdi.
Buradan maraqlı bir sual çıxır: əgər dörd min il əvvəl dövlət onun miras məsələsini qanunla tənzimləyirdisə, fahişəlik həmin vaxt artıq nə qədər müddətdir mövcud idi?
Bunu bilmirik. Yazının olmadığı dövr haqqında yalnız ehtimallar irəli sürə bilərik.
“Məbəd fahişəliyi” məsələsində tarix kitablarının bir hissəsi bizi aldadıb
Fahişəlik tarixi haqqında ən məşhur hekayələrdən biri qədim Babil, Şumer və başqa Şərq cəmiyyətlərində guya qadınların məbədlərdə dini məqsədlə cinsi xidmət göstərməsi barədədir. Herodot hətta Babil qadınlarının həyatlarında bir dəfə məbədə gedərək yad kişi ilə münasibətə girməli olduqlarını yazmışdı.
Uzun illər bu rəvayət “müqəddəs fahişəlik” və ya “məbəd fahişəliyi” adı ilə dərslikdən-dərsliyə keçib.
Müasir tarixşünaslıqda isə məsələ xeyli mübahisəlidir. Stephanie Budinin Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunmuş geniş araşdırmasının əsas tezisi budur ki, qədim Yaxın Şərqdə və Aralıq dənizi dünyasında sistemli “müqəddəs fahişəlik” anlayışına dair qəbul edilən sübutların böyük hissəsi sonrakı yanlış tərcümələrdən və qədim yunan müəlliflərinin Şərq haqqında yaratdığı stereotiplərdən qaynaqlanıb. Başqa tədqiqatçılar bəzi lokal halların mümkünlüyünü müzakirə etsələr də, vaxtilə dərsliklərdə təqdim olunan “məbədlərdə kütləvi fahişəlik adi dini mərasim idi” təsviri bu gün elmdə çox ehtiyatla qarşılanır.
Yəni fahişəliyin özü qədimdir, amma “ilk fahişələr məbəd qadınları idi” fikrini tarixi həqiqət kimi yazmaq düzgün deyil.
Qədim Yunanıstanda adi fahişə ilə hetaira eyni deyildi
Qədim Yunanıstanda da pullu seksual xidmət geniş yayılmışdı, lakin bu sahənin daxilində ciddi sosial fərqlər vardı. Aşağı təbəqədə küçədə və ya fahişəxanalarda çalışan qadınlarla yanaşı hetairai – hetairalar adlandırılan qadınlar mövcud idi.
Hetaira yalnız seksual xidmət göstərən qadın kimi qəbul edilmirdi. Onların arasında musiqidən, söhbətdən və ictimai davranışdan anlayan, varlı kişilərin ziyafətlərində iştirak edən, uzunmüddətli himayədar münasibətləri quran qadınlar da vardı. Qədim dünyada qadınların kişilərin ziyafətlərində sərbəst iştirak imkanlarının çox məhdud olduğu nəzərə alınsa, hetairaların mövqeyi olduqca qeyri-adi idi.
Bununla belə onları romantikləşdirmək də lazım deyil. Antik seks ticarətinin böyük hissəsində köləlik və məcburiyyət mühüm rol oynayırdı. Qədim mənbələrdə həm azad, həm də kölə qadınların bu sahədə işlədiyi görünür. Hetairalardan vergi tutulduğunu göstərən yunan yazılı mənbələri də var.
Yəni bu fəaliyyət bəzi şəhərlərdə gizli şəkildə mövcud olan qanunsuz iş deyil, dövlətin görüb vergiyə cəlb etdiyi iqtisadi sahələrdən biri idi.
Roma fahişələri hətta qeydiyyata alınırdı
Qədim Romada bu iş daha bürokratik şəkil almışdı. Fahişələr küçədə, kirayələnmiş otaqlarda, hamamların yaxınlığında və fahişəxanalarda işləyə bilirdilər. Bəzi kateqoriyaların şəhər hakimiyyətinin məmurları – aedillər qarşısında qeydiyyatdan keçməsi tələb olunurdu. Eramızın I əsrindən etibarən seks ticarətindən imperiya vergisi də alınırdı.
Qədim Romanın seksual həyatını görmək üçün ən maraqlı yerlərdən biri Pompeydir. Vezuvi vulkanının eramızın 79-cu ilində şəhəri kül altında saxlaması nəticəsində gündəlik həyat sanki dondurulub və bu günədək gəlib çatıb.
Pompeydəki məşhur Lupanar binası xüsusi fahişəxana idi. Aşağı mərtəbədə dəhlizin iki tərəfində beş kiçik otaq yerləşirdi və otaqlarda daş çarpayılar vardı. Qapı əvəzinə pərdə istifadə edilirdi. Divarlarda erotik səhnələr təsvir olunmuşdu.
Pompeyin rəsmi arxeoloji bələdçisinin verdiyi daha maraqlı məlumat isə qiymətlərdir: burada çalışan, əsasən yunan və Şərq mənşəli kölə qadınların xidmətləri 2–8 as arasında qiymətləndirilirdi. Müqayisə üçün, bir badə şərab təxminən 1 as idi.
“Lupanar” sözünün özü də maraqlıdır. Latın dilində lupa sözünün əsas mənası “dişi canavar” olsa da, danışıq dilində fahişə üçün də istifadə edilirdi. Fahişəxana mənasında lupanar sözü də buradan gəlirdi.
Orta əsrlərdə kilsə qınayırdı, şəhər idarəsi isə fahişəxana açırdı
Fahişəliyin tarixində ən qəribə ziddiyyətlərdən biri orta əsr Avropasında yaranmışdı. Xristian əxlaqı nikahdankənar cinsi münasibəti günah hesab edirdi. Bununla belə bir çox şəhər hakimiyyəti fahişəliyin tamamilə yox olmayacağını düşünüb onu müəyyən ərazilərdə saxlamağa çalışırdı.
XIII əsrdən etibarən Qərbi Avropada şəhərləşmə və pul iqtisadiyyatının genişlənməsi ilə kommersiya seks bazarı da böyümüşdü. Son orta əsrlərdə Avropanın bir çox şəhərində rəsmi və ya lisenziyalı fahişəxanalar yaradılmış, onların iş vaxtı, qiymətləri və orada çalışan qadınların geyiminə qədər qaydalar müəyyən edilmişdi. 1500-cü ildə Strasburq şəhər şurasının fahişəxana haqqında xüsusi qaydalarının olması buna yaxşı nümunədir.
Burada da həyat filmlərdə göstərildiyi qədər “azad” deyildi. Qadınların borca salınaraq, alınıb-satılaraq və zorla fahişəxanalarda saxlanılması barədə sənədlər var. Strasburqun həmin qaydalarında hətta qadınların öz istəkləri əleyhinə fahişəxanada saxlanılmasına qarşı ayrıca tədbirlər nəzərdə tutulurdu.
Venesiyada fahişələrin bir hissəsi küçə qadını yox, dəb simvolu idi
İntibah dövrünün Venesiyası isə başqa mənzərə yaradır.
Şəhərdə adi fahişələrlə yanaşı varlı müştərilərlə əlaqədə olan yüksək səviyyəli kurtizankalar vardı. Onların bəziləri bahalı geyinir, zinət əşyaları taxır və şəhərin dəb dünyasında görünən simalara çevrilirdi. Xarici səyyahların Venesiya kurtizankalarının dəbdəbəli saç düzümü, kosmetikası və zinət əşyaları haqqında heyrətlə yazdıqları məlumdur.
Maraqlı fakt budur ki, şəhər hakimiyyəti zaman-zaman kurtizankaların geyimini məhdudlaşdırmağa çalışırdı. Səbəb onların zahirən varlı və “hörmətli” ailələrin qadınlarından seçilməməsi idi. Metropolitan Muzeyində qorunan 1588-ci ilə aid bir qravürdə də Venesiya kurtizankası dəbdəbəli geyim və çox hündür platformalı ayaqqabılarla təsvir olunub.
Beləliklə, fahişəliyin minilliklər ərzində tək bir forması olmayıb. Kölə qadının küçədə məcburi işlədilməsi ilə saray adamları ilə ünsiyyət quran varlı kurtizankanın həyatı eyni deyildi. Tarixin müxtəlif dövrlərində fahişəlik həm yoxsulluq və insan alveri ilə, həm dövlət vergisi və hüquqi tənzimləmə ilə, həm də bəzi hallarda yüksək sosial dairələrlə əlaqələnib.
Ona görə “dünyanın ən qədim peşəsi” ifadəsinin elmi baxımdan sübut olunmamasına baxmayaraq, fahişəlik yazılı tarixdə ən erkən görünən və ən uzun müddət davam edən gəlir fəaliyyətlərindən biridir.
Dulusçu – insanın torpağı qaba çevirdiyi peşə
Fahişəliyin “ən qədim peşə” adlandırılması məşhurdur, amma maddi sübut baxımından dulusçuluğun tarixi ondan da təsiredicidir. İnsan gildən qab düzəltməyi şəhərlər və yazı yaranmamışdan çox əvvəl öyrənmişdi.
Əvvəl qablar əl ilə formalaşdırılırdı. Sonra insan böyük bir texnoloji sıçrayış etdi: dulus çarxı meydana çıxdı. Mesopotamiyada onun istifadəsi təxminən e.ə. IV minilliyə gedib çıxır. Çarx keramika istehsalını sürətləndirdi, qabların ölçü və formasını standartlaşdırdı və bir ustanın əvvəlkindən xeyli çox məhsul istehsal etməsinə imkan verdi.
Bu gün biz qədim şəhəri qazanda adətən qızıl yox, ən çox sınıq saxsı qab tapırıq. Arxeoloq üçün bu sınıqlar zibil deyil. Gil qabın forması, bəzəyi və hazırlanma üsulu onun hansı dövrdə və harada istehsal edildiyini göstərən bir növ “şəxsiyyət vəsiqəsi”dir.
Dulusçunun işi sadəcə boşqab düzəltməkdən də ibarət deyildi. Taxıl, yağ, şərab, su və başqa məhsulların saxlanılması və daşınması üçün qab lazım idi. Yəni qədim şəhərin ərzaq sistemi dulusçudan ciddi şəkildə asılı idi.
Dülgər – daş evin içində belə ağac ustasına ehtiyac vardı
Ağacdan sığınacaq, qapı, çarpayı, sandıq, gəmi, araba və alət sapı düzəltmək ehtiyacı dülgərliyi də insan tarixinin ən qədim sənətlərindən birinə çevirib.
Qədim Misirdə dülgərlik artıq yüksək səviyyədə ixtisaslaşmış sənət idi. Metropolitan Muzeyinin məlumatlarında e.ə. təxminən 2060–2010-cu illərə aid Meketre məzarından tapılmış dülgər emalatxanasının modeli təsvir olunur. Modeldə 12 usta işləyir; onların mişar, balta, iskənə, çəkic və burğu kimi alətləri görünür.
Daha maraqlısı budur ki, qədim misirlilər bu gün də dülgərlikdə istifadə edilən bəzi birləşdirmə üsullarını bilirdilər: ağac hissələrini bir-birinə keçirmə, künc birləşmələri və hətta şponlama texnikalarından istifadə edirdilər.
Yəni dörd min il əvvəl yaşamış yaxşı dülgər bu gün müasir emalatxanaya girsəydi elektrik mişarına təəccüblənərdi, amma görülən işin məntiqini dərhal anlayardı.
Zərgər – zinət əşyası bəzən paltardan da qədim görünür
İnsan yalnız qarnını doyurmaq və özünü soyuqdan qorumaqla kifayətlənməyib. Çox qədim dövrlərdən bəri özünü bəzəmək də istəyib.
Qədim Misirdə e.ə. 4000-ci ildən də əvvəlki Badari mədəniyyətinin qəbirlərində sadə boyunbağı və muncuqlar aşkar edilib. Əvvəlcə qabıq, daş və başqa materiallardan istifadə olunurdu. Sonrakı minilliklərdə metal, xüsusilə qızıl zərgərlik sənətində əsas materiallardan birinə çevrildi.
Misirdən məlum olan ən erkən qızıl məmulatların bəziləri e.ə. IV minilliyə aiddir. Sonrakı dövrlərdə ustalar qızılı son dərəcə nazik təbəqəyə döyməyi, tel hazırlamağı, hörməyi və başqa materialların üzərinə qızıl örtük çəkməyi bacarırdılar.
Zərgər həm sənətkar, həm də texnoloq idi. O, metalın hansı temperaturda yumşaldığını, daşın necə yonulduğunu, qızıl telin necə əyildiyini təcrübədən öyrənirdi. Qədim dünyanın varlı adamının üzərindəki zinət əşyası isə təkcə gözəllik yox, sərvət və sosial status göstəricisi idi.
Tacir – qədim dünyanın “logistika şirkəti”
Əkinçi yalnız buğda yetişdirsə, zərgər yalnız qızıl işləsə, dulusçu yalnız qab hazırlasa, amma bunları bir şəhərdən digərinə aparan adam olmasa, böyük iqtisadi sistem yarana bilməzdi.
Tacir məhz buna görə qədim şəhər sivilizasiyasının əsas fiqurlarından biri idi.
Mesopotamiyanın mixi yazılı sənədlərində taciri bildirən tamkārum sözünə tez-tez rast gəlinir. Qədim Babil və Assuriya sənədləri tacirlərin uzaq ölkələrə mal aparması, sərmayə götürməsi, agentlə işləməsi, kredit verməsi və müqavilə bağlaması barədə kifayət qədər məlumat verir. Hammurabi qanunlarının 100–107-ci maddələrinin mühüm hissəsi tacirlə onun xaricə alıb-satmağa göndərdiyi agent arasındakı maliyyə münasibətlərini tənzimləyirdi.
Yəni dörd min il əvvəl belə vəziyyət ola bilərdi: biri kapital qoyur, digəri malları götürüb başqa ölkəyə gedir, satır, yeni mal alır və geri qayıdır.
Bu gün biz buna investor, ticarət nümayəndəsi, logistika, kredit və beynəlxalq ticarət deyirik. Qədim Mesopotamiyada isə bütün bunların ilkin formaları artıq mövcud idi.
Hətta qədim Şərqdə tacirlik ayrıca peşə təbəqəsi kimi formalaşmışdı. Mixi yazılı mənbələrdə bunun üçün xüsusi terminlərin olması göstərir ki, tacir təsadüfən bazara çıxıb artıq malını satan əkinçidən fərqləndirilirdi.
Pinəçi – insanı ayaqyalın qoymayan ustalıq
Pinəçiliyin tarixini dülgərlik və dulusçuluq qədər dəqiq izləmək çətindir. Çünki dəridən hazırlanan ayaqqabı minilliklər ərzində çürüyür və arxeoloji materialda daş və keramika qədər yaxşı qalmır.
Bununla belə qədim Misirdən minillik yaşı olan sandallar günümüzə çatıb. Metropolitan Muzeyində saxlanılan e.ə. 1981–1800-cü illərə aid dəri sandalın üzərində aşınma izləri var. E.ə. XV əsrə aid başqa bir cüt ayaqqabı isə mal və dana dərisindən hazırlanmış, qırmızı rəngə boyanmış və üzərinə həndəsi naxış çəkilmişdi.
Ayaqqabı varsa, onu hazırlayan usta da vardı. Ayaqqabı bahalı əşya olduğu üçün köhnəldikcə atılmasının yox, təmir olunmasının iqtisadi məntiqi yaranırdı. Bugünkü mənada yalnız ayaqqabı təmiri ilə məşğul olan “pinəçi”nin konkret hansı əsrdə ayrıca peşəyə çevrildiyini söyləmək çətindir, amma ayaqqabı və dəri ustalığı çox qədimdir.
Roma cəmiyyətində isə artıq cobblers – ayaqqabı ustaları və təmirçilər adi şəhər sənətkarları sırasında göstərilir. Onlar çörəkçilər, toxucular, rəngsazlar və başqa əl əməyi sahibləri ilə birlikdə şəhər iqtisadiyyatının aşağı və orta təbəqəsini təşkil edirdilər.
Maraqlı tərəfi budur ki, ayaqqabının özü sosial status da bildirirdi. Varlı adamla fəhlənin, əsgərlə din xadiminin ayaqqabısı eyni deyildi. Bizans Misirinə aid mənbələrdə dövlət məmurlarının sandal, rahiblərin başmaq, əsgər və fəhlələrin isə çəkmə geyindiyi göstərilir; cəmiyyətin ən yoxsul təbəqəsi isə ümumiyyətlə ayaqyalın gəzirdi.
Beləcə pinəçi yalnız ayaqqabını yamayan adam deyildi. Ayaqqabının çox baha olduğu dünyada o, insanın əlindəki əşyanın ömrünü uzadan usta idi.
Bəs bu peşələrdən həqiqətən ən qədimi hansıdır?
Bu suala “fahişəlikdir” deyib məsələni bağlamaq maraqlı səslənir, amma tarix bundan mürəkkəbdir. Dulusçuluğun maddi izləri yazıdan minillər əvvələ gedir. İnsan ağacı emal etməyi bundan da qədim dövrlərdə bilirdi. Bəzək əşyaları on minlərlə il əvvəl mövcud idi. Ticarət də kəndlər və tayfalar arasında mübadilə başladığı andan yaranmağa doğru gedirdi.
Fahişəliyin üstünlüyü ondadır ki, yazılı tarix başlayandan qısa müddət sonra onun haqqında artıq konkret hüquqi sənədlər görürük. Təxminən dörd min il əvvəl qanunverici fahişənin uşağının miras hüququndan danışırdı; iki min il əvvəl Roma onu qeydiyyata alır və vergiyə cəlb edirdi; orta əsr şəhərləri onun işləyəcəyi küçəni və geyimini müəyyənləşdirirdi.
Dülgər ağacın formasını dəyişirdi, dulusçu palçığı qaba çevirirdi, zərgər qızılı zinət əşyası edirdi, pinəçi ayaqqabını düzəldirdi, tacir bunların hamısını bir yerdən başqa yerə daşıyıb satırdı. Fahişəlik isə bunlardan fərqli olaraq heç bir maddi məhsul istehsal etmədən xidmət satan ən qədim fəaliyyət növlərindən biri kimi tarix boyu davam etdi.
Bəlkə də buna görə “dünyanın ən qədim peşəsi” ifadəsi məhz onun üzərində qalıb. Elmi baxımdan bu titulun sahibini müəyyən etmək mümkün deyil, amma fahişəliyin bəşər tarixinin ən qədim, ən çox qadağan edilən, ən çox vergiyə cəlb olunan və buna baxmayaraq heç vaxt tamamilə yox olmayan peşələrindən biri olduğu şübhə doğurmur.
Bunlar da maraqlıdır
