Bob Sapp sindromu: “Məndən güclü mərc edən yoxdur, mən axırda mütləq udacağam”

Mərc edən insanların bir qismində zaman keçdikcə qəribə bir inam yaranır. Əvvəlcə sadəcə futbol oyunlarını analiz edir, əmsallara baxır, hansı komandanın daha güclü olduğunu müəyyənləşdirib mərc edirlər. Ancaq uduzduqca məsələ dəyişməyə başlayır. İnsan artıq pul qazanmaqdan çox özünün haqlı olduğunu sübut etməyə çalışır. Bir kupon uduzanda “təsadüf idi”, ikincisi uduzanda “hakim oyunu korladı”, üçüncüsü uduzanda isə “90+5-də o qol gəlməsəydi, kupon keçirdi” deyir. Beləcə, beynində çox təhlükəli bir fikir formalaşır: “Mən uduzan adam deyiləm. Sadəcə bəxtim gətirmir. Axırda mütləq udacağam.”

Bu düşüncəni döyüş idmanından gələn maraqlı bir bənzətmə ilə izah etmək olar: Bob Sapp sindromu. Əvvəlcədən qeyd edək ki, “Bob Sapp sindromu” psixologiya və psixiatriyada rəsmi diaqnoz deyil. Burada bu ifadədən yalnız insanın öz gücü haqqında yaratdığı obrazla real nəticələr arasındakı fərqi göstərmək üçün istifadə edirik.

Bob Sapp vaxtilə döyüş dünyasının ən qorxulu görünüşlü adamlarından biri idi. Nəhəng bədəni və böyük fiziki gücü vardı. Rəqib onun qarşısına çıxanda ilk təəssürat belə olurdu: bu boyda adamı necə məğlub etmək olar? Karyerasının müəyyən dövründə həmin fiziki üstünlük həqiqətən onun əsas silahı idi. Ancaq sonralar rəqibləri başa düşdülər ki, görünüş hər şey demək deyil. Döyüş uzandıqca Sapp yorulur, təzyiq qarşısında əvvəlki qədər təhlükəli görünmür və onun zəif tərəflərindən istifadə etmək mümkün olurdu. Yəni kənardan baxanda yenə həmin nəhəng Bob Sapp idi, amma nəticələr artıq həmin qorxulu görüntüyə uyğun gəlmirdi.

Ludomanın daxilində də bəzən buna oxşar bir “nəhəng” yaranır. Sadəcə onun əzələləri yoxdur. Onun gücü insanın özü haqqında yaratdığı təsəvvürdədir: “Mən futbolu çox yaxşı bilirəm”, “Bukmeker məni aldada bilməz”, “Mən əmsalı görəndə nəyin baş verdiyini anlayıram”, “Canlı mərcdə oyunu hiss edirəm”. Bunların hər biri müəyyən qədər doğru da ola bilər. İnsan həqiqətən futboldan yaxşı baş çıxara bilər. Problem o zaman başlayır ki, “mən futbolu yaxşı bilirəm” fikri “mən mərcdə uduza bilmərəm” fikrinə çevrilir.

Məsələn, dünən 100 manat uduzmusan. Bu gün 200 manat qoyursan və özünə deyirsən ki, bir yaxşı mərc gəlsə, dünənki pul da çıxacaq, üstəlik qazancda qalacağam. 200 manat da gedir. Artıq beynində 300 manat itirmiş adam deyilsən, 300 manatını geri almağa çalışan adamsan. Fərq çox böyükdür. Çünki həmin andan sonra sən itirdiyin pulu keçmişdə qalmış zərər kimi qəbul etmirsən. Elə bil bukmeker səndən 300 manat borc alıb və sən gedib öz pulunu geri götürməlisən. Sabah 500 manat yatırırsan, o da gedəndə məbləği bir qədər də artırırsan. Borcun və əsəbin artır, telefonu isə yerə qoya bilmirsən. Bununla belə, özünə yenə “mən qumarbaz deyiləm, sadəcə itirdiyim pulu geri çıxarıram” deyirsən.

Ən təhlükəli məqam da budur. Çünki növbəti futbol oyunu sənin dünən nə qədər uduzduğunu bilmir. Ruletka sənin banka nə qədər borcun olduğunu bilmir. “Real Madrid” sənin son kuponunun bir qoldan yatdığını bilmir. Sabah oynanılacaq “Liverpul” matçı da sənə əvvəlki 500 manatını qaytarmağa borclu deyil. Amma insan uduzduqca nəticələr arasında özünə sərf edən əlaqələr yaratmağa başlayır. “Beş dəfə uduzmuşamsa, altıncı dəfə artıq gəlməlidir” düşünür. Halbuki əvvəlki beş məğlubiyyət növbəti mərcin qalib gəlmə ehtimalını sehrli şəkildə artırmır.

Burada başqa bir psixoloji tələ də işə düşür. İnsan qazandığı günləri uduzduğu günlərdən daha yaxşı xatırlayır. Bir dəfə 20 manatdan 400 manat qazanmısansa, illər sonra belə həmin kuponu xatırlaya bilərsən. Dostlarına da danışarsan: “Bir dəfə 18 əmsal tutmuşdum”. Amma həmin böyük qələbəyə qədər və ondan sonra neçə dəfə 20, 30, 50 manat itirdiyini çox vaxt hesablamırsan. Beləcə, yaddaşında özünün uğurlu versiyasını yaradırsan. Bir dəfə hesabı düz tapmısan, bir dəfə canlıda növbəti qolun gələcəyini hiss etmisən, bir dəfə autsayderə yüksək əmsalla mərc edib qazanmısan. Bunları bir yerə yığıb özün haqqında qərar verirsən: “Mən bunu hiss edirəm.” Bir müddətdən sonra bu fikir “mən bilirəm”, daha sonra isə “mən yanılmıram” səviyyəsinə çatır.

Halbuki telefonun mərc tarixçəsini açıb son üç-altı ayın ümumi nəticəsinə baxanda tamam başqa mənzərə görə bilərsən. Depozitlər çıxarışlardan çoxdur, borcun və əsəbin artıb, telefonu isə yerə qoya bilmirsən. Ailənlə oturanda belə fikrin növbəti oyundadır. Əvvəllər futbola baxanda gözəl qola sevinirdinsə, indi qolun kim tərəfindən vurulması belə maraqlı deyil; əsas odur ki, “Üst 2.5” gəlsin. Komandan 2:0 qalib gəlir, amma sən künc zərbəsinə mərc etdiyin üçün 88-ci dəqiqədə əsəbdən televizorun qarşısında var-gəl edirsən. Kimsə sənə “bəsdir, daha oynama” deyəndə isə cavab hazırdır: “Sən başa düşmürsən. Mən nə etdiyimi bilirəm.”

Bəlkə də məhz həmin anda insan özünə çox sadə bir sual verməlidir: “Əgər mən həqiqətən nə etdiyimi bilirəmsə, niyə istədiyim vaxt dayana bilmirəm?” Bu sual ağırdır. Çünki insan özünü ağıllı, təcrübəli və oyunu bilən biri hesab edir. “Mən asılı olmuşam” fikrini qəbul etmək isə həmin obrazı sındırır. Ona görə beyin daha rahat izah tapır: bəxtim gətirmədi, hakim günahkar oldu, favorit qol vura bilmədi, VAR kuponumu yandırdı, sabah daha düzgün seçim edəcəyəm.

Bob Sapp bənzətməsinin əsas mənası da burada ortaya çıxır. Güclü görünmək başqa şeydir, nəticələr başqa. Sən yüzlərlə futbolçunun adını bilə, statistikanı hamıdan yaxşı oxuya, əmsallar haqqında saatlarla danışa bilərsən. Amma bunların heç biri növbəti mərcin nəticəsinə nəzarət etdiyin anlamına gəlmir. Əgər real nəticələr uzun müddətdir zərər göstərirsə, “mən axırda mütləq udacağam” fikri artıq özünəinam yox, səni oyunda saxlayan təhlükəli bir təsəlli ola bilər.

Ən çətini də “itirdiyim pulu geri qaytarmalıyam” düşüncəsindən əl çəkməkdir. Çünki insan 5 min manat itiribsə, dayananda sanki həmin 5 min manatın həmişəlik getdiyini qəbul etmiş olur. Davam edəndə isə içində ümid qalır: “Bir böyük kupon gəlsə, hər şey düzələcək”. Ludomanı masanın arxasında saxlayan da çox vaxt məhz həmin ümiddir. O artıq böyük qazanc arzulamır, keçmiş həyatına qayıtmaq istəyir. Borcunu bağlamaq, itirdiyini qaytarmaq və bir gün özünə “gördün, mən demişdim axırda udacağam” demək istəyir.

Amma mərc səninlə şəxsi mübarizə aparmır və sən bukmekerlə rinqə çıxmamısan. Heç kim sənə son raundda itirdiklərinin hamısını qaytaracağını vəd etməyib. Bəzən insanın ən böyük qələbəsi növbəti kuponu tutmaq deyil, özünə qarşı dürüst olub bir cümləni qəbul etməkdir: “Mən hər şeyi geri qazanmağa məcbur deyiləm.”

Əgər hər məğlubiyyətdən sonra məbləği artırır, itirdiyini qaytarmaq üçün yenidən oynayır və daxilində daim “bir böyük qələbə gələcək, bütün problemlərimi həll edəcək” düşüncəsi ilə yaşayırsansa, artıq əsas məsələ növbəti oyunda kimin qalib gələcəyi deyil. Özünə başqa sual verməyin vaxtıdır: “Mən hələ də mərc edirəm, yoxsa artıq mərc məni idarə edir?”