Canlı mərc edənlərin tez-tez qarşılaşdığı vəziyyətlərdən biridir. Matç başlayır və ilk hissədə sanki qapılar açılır: 8-ci dəqiqədə 1:0, 21-ci dəqiqədə 1:1, 34-cü dəqiqədə 2:1, fasiləyə yaxın isə 2:2. Birinci hissədə 4 qol vurulub. Mərc edən adam fasilədə nəticəyə baxıb düşünür: “Bu oyun belə gedirsə, ikinci hissədə heç olmasa iki qol da olar”. Bukmeker də ikinci hissənin qol bazarını açır və insan gördüyü dörd qolun təsiri ilə, məsələn, “ikinci hissədə 1.5 üst” seçir.
Sonra ikinci hissə başlayır. 55-ci dəqiqə – qol yoxdur. 70-ci dəqiqə – qol yoxdur. 85-ci dəqiqə – yenə yoxdur. Matç elə 2:2 də başa çatır.
Bu hadisə futbol mərcində o qədər çox diqqət çəkir ki, bəzi oyunçularda belə bir fikir formalaşıb: “Birinci hissədə çox qol oldusa, ikinci hissədə qol olmayacaq”.
Amma burada əvvəlcə vacib bir yanlış təsəvvürü düzəltmək lazımdır. Statistik olaraq futbolda ikinci hissələr ümumilikdə birinci hissələrdən daha az qollu deyil. Əksinə, böyük məlumat bazalarında adətən qolların daha çox hissəsi ikinci hissədə vurulur. Məsələn, futbol matçlarının zaman üzrə qol paylanmasını araşdıran geniş bir tədqiqatda qolların təxminən 43 faizinin birinci, 57 faizinin isə ikinci hissədə vurulduğu müəyyən edilib. Dörd böyük Avropa liqasını araşdıran başqa bir işdə də qolların 55,1 faizi ikinci hissəyə düşüb.
Deməli, “birinci hissədə çox qol oldusa, ikinci hissədə mütləq qol olmayacaq” adlı futbol qanunu yoxdur. Sadəcə birinci hissənin hesabı ikinci hissədə komandaların necə oynayacağını dəyişə bilər. Məsələnin əsas sirri də buradadır.
3:0-dan sonra niyə əvvəlki kimi hücum etsin?
Təsəvvür edək ki, Barselona – Deportivo oyununun ilk hissəsi 3:0 başa çatıb. Barselona artıq böyük üstünlük əldə edib. Birinci hissədə etdiyi kimi yüksək sürətlə hücum etməsi, müdafiəçiləri irəli göndərməsi və hər top uğrunda böyük enerji sərf etməsi ona nə verəcək?
Demək olar ki, heç nə.
3:0 da qələbədir, 5:0 da. Turnir vəziyyətində xüsusi top fərqi lazım deyilsə, əsas məqsəd üç xalı almaqdır. Buna görə üstün tərəf ikinci hissədə tempi aşağı sala, topa daha çox nəzarət edə, riskli ötürmələri azalda və əsas futbolçularını əvəz edə bilər.
Birinci hissədə Barselona topu alan kimi irəli gedirdisə, ikinci hissədə futbolçular bir-birinə daha çox yan və geri ötürmə verirlər. Hücum etmək imkanı olsa belə, hər dəfə risk etmirlər. Müdafiəçi hücuma qoşulmur, yarımmüdafiəçi topu itirmək təhlükəsi olan ötürməni vermir.
Kənardan baxanda Barselona yenə topa sahibdir. Hətta topa sahibolma 70 faiz ola bilər. Amma topa sahib olmaqla qol vurmağa çalışmaq eyni şey deyil.
Matç artıq başqa rejimə keçib: Barselona hesabı yaratmır, yaratdığı hesabı idarə edir.
Futbol analitikasında buna ümumi şəkildə “game state” – oyunun hesab vəziyyəti deyilir. Yəni 0:0 zamanı komandanın davranışı ilə 3:0 öndə olduğu zamankı davranışı eyni olmaya bilər.
2:2 olanda isə tamam başqa vəziyyət yaranır
İlk hissədə çox qol vurulması həmişə böyük hesablı üstünlük demək deyil. Birinci hissə 2:2 də bitə bilər.
İlk baxışda məntiq deyir:
“Dörd qol vurulub, hər iki komanda qol vura bilir. İkinci hissədə də davam edəcək.”
Amma məşqçilər fasiləyə məhz buna görə gedirlər.
Birinci hissədə dörd qol buraxılıbsa, hər iki məşqçi müdafiədə problem olduğunu görür. Fasilədə futbolçulara “daha da açılın” demək əvəzinə, müdafiədəki boşluqları bağlamağa çalışa bilərlər.
Barselonanın sağ cinahından Deportivo iki dəfə təhlükəli hücum edib? Məşqçi həmin cinahı gücləndirir. Deportivo Barselonanın yüksək pressindən iki qol buraxıb? İkinci hissədə müdafiədən qısa ötürmələrlə çıxmaq əvəzinə daha təhlükəsiz oynamağa başlayır.
Beləcə ilk hissənin 2:2 hesabı ikinci hissədə tamamilə başqa futbol yarada bilər.
Birinci hissə:
“Qol vurmağa çalışaq.”
İkinci hissə:
“Əvvəlcə bir də qol buraxmayaq.”
Xüsusilə heç-heçənin hər iki tərəf üçün qəbuledilən nəticə olduğu matçlarda bu dəyişiklik daha nəzərəçarpan ola bilər.
3:1 hesabında uduzan komanda niyə hücum etmir?
Burada başqa bir yanlış düşüncə də var. Mərc edən adam fikirləşir:
“Deportivo 3:1 uduzur. Məcburdur hücum etsin. Açılacaq, ya özü vuracaq, ya Barselona əks-hücumda vuracaq.”
Bəzən məhz belə olur.
Amma həmişə yox.
Komandaların gücü arasında böyük fərq varsa, 3:1 uduzan tərəf 4-cü və 5-ci qolu buraxmamağı da düşünə bilər. Xüsusilə iki oyunluq qarşılaşmada, kubok matçında və ya top fərqinin əhəmiyyət daşıdığı vəziyyətdə məşqçi belə düşünə bilər:
“3:1-i saxlayaq, vəziyyəti daha da ağırlaşdırmayaq.”
Hətta adi liqa matçında belə zəif komanda güclü rəqib qarşısında nəzarətsiz şəkildə irəli atılmaya bilər.
Ona görə “uduzan komanda var, deməli ikinci hissə açıq olacaq” fikri də avtomatik doğru deyil.
Birinci hissədə 4 qol vurulması 4 böyük qol vəziyyəti demək deyil
Əvvəlki məqaləmizdə izah etdiyimiz xG göstəricisi burada xüsusilə faydalıdır.
Tutaq ki, Barselona – Deportivo oyununun ilk hissəsi 2:2 bitib.
Mərc edən adam yalnız hesabı görür:
4 qol!
Amma statistikaya baxanda görürük:
xG: 0.85 – 0.55
İki komandanın ümumi xG-si cəmi 1.40-dır, amma 4 qol vurulub.
Bu nə deməkdir?
Ola bilər ki, bir qol 30 metrdən möhtəşəm zərbə ilə vurulub. Birində qapıçı kobud səhv edib. Digərində top müdafiəçiyə dəyib istiqamətini dəyişib. Başqa bir qol isə aşağı ehtimallı vəziyyətdən gəlib.
Yəni hesab 2:2 olsa da, oyun əslində dayanmadan yüzfaizlik qol vəziyyətlərinin yarandığı qarşılaşma olmaya bilər.
Mərc edən adam isə dörd qolu görərək beynində oyunun tempini olduğundan daha yüksək qiymətləndirir.
Əks nümunəyə baxaq.
İlk hissə 0:0 bitib, amma xG:
Barselona 1.80 – 0.70 Deportivo.
Hesabda qol yoxdur, amma komandalar çox təhlükəli vəziyyətlər yaradıblar.
Məhz buna görə canlı mərc zamanı yalnız “neçə qol vurulub?” sualına baxmaq bəzən aldadıcıdır. “Bu qollar necə vurulub?”, “neçə real qol vəziyyəti yaranıb?”, “qapıçılar nə qədər iş görüb?”, “xG nə göstərir?” kimi suallar daha çox məlumat verir.
Fasilə oyunun psixologiyasını da dəyişir
Birinci hissədə 4 qolun vurulmasının başqa bir tərəfi də var. Fasilə futbolçular üçün sadəcə 15 dəqiqəlik istirahət deyil. Məşqçi həmin müddətdə oyuna müdaxilə edir.
Tutaq ki, ilk hissə 2:2-dir.
Məşqçi soyunub-geyinmə otağında deyir:
“45 dəqiqədə iki qol buraxmışıq. Belə davam etsək, uduzacağıq.”
Müdafiə xəttinin səhvləri göstərilir. Yarımmüdafiəçiyə daha geridə qalmaq tapşırılır. Cinah müdafiəçisinə eyni anda hücuma çıxmamaq deyilir.
Digər məşqçi də eyni şeyi edir.
Nəticədə ilk hissədə qarşılıqlı hücum edən iki komanda ikinci hissəyə daha ehtiyatlı çıxa bilər.
Elmi araşdırmalarda da hesabın və oyunda baş verən hadisələrin sonrakı dəqiqələrə təsir etdiyi göstərilir. Hətta Çempionlar Liqası və Avropa Liqasının 1179 matçını araşdıran bir tədqiqatda fasiləyə az qalmış qol vurmağın belə ikinci hissədə avtomatik üstünlük yaratmadığı, müəyyən hallarda qol vuran ev komandasının ikinci hissədə qol vurmaq ehtimalının aşağı düşdüyü müəyyən edilib.
Yəni futbolda əvvəl baş verən hadisəni götürüb düz xətt üzrə gələcəyə uzatmaq olmur.
İlk 45 dəqiqədə 4 qol vurulması növbəti 45 dəqiqədə də 4 qol vurulacağı mənasına gəlmir.
Bukmeker də birinci hissədəki qolları görür
Burada mərc edənlərin unutduğu başqa bir məsələ var.
Sən birinci hissədə 4 qol olduğunu görürsənsə, bukmeker də görür.
Sən “oyun çox açıqdır” düşünürsənsə, canlı əmsalı hesablayan sistem də matçda baş verənləri qiymətləndirir.
Ona görə fasilədə ikinci hissənin qol bazarına verilən əmsallar təsadüfi müəyyənləşdirilmir. Cari hesab, matçın əvvəlki gedişi, komandaların gücü və modelin istifadə etdiyi digər məlumatlar artıq qiymətə təsir edir.
Məhz buna görə “ilk hissədə dörd qol oldu, ikinci hissədə də qol olacaq” fikri öz-özlüyündə mərc üstünlüyü yaratmır.
Əksinə, insan burada çox asan psixoloji tələyə düşür. Birinci hissədə gördüyü qollar onun yaddaşında çox güclü iz buraxır və beynində belə sadə əlaqə yaranır:
“Qol çox idi → oyun açıqdır → qol yenə olacaq.”
Halbuki ikinci hissənin ilk dəqiqəsindən etibarən qarşılaşmanın vəziyyəti artıq dəyişib.
Bəs ilk hissədə çox qol olanda ikinci hissə “alt” oynamaq düzgündür?
Burada da digər tərəfə keçib yeni bir “qanun” yaratmaq olmaz.
“Birinci hissədə 3-4 qol olubsa, ikinci hissə avtomatik alt gedir” fikri də statistik baxımdan etibarlı qayda deyil.
Əksinə, ümumi futbol statistikasında ikinci hissədə daha çox qol vurulur. Bir böyük araşdırmada ikinci hissənin payı 57 faiz olub; Portuqaliya yüksək liqasının 1506 matçını araşdıran başqa bir işdə isə matçdakı ikinci qolların 58 faizinin ikinci hissədə vurulduğu müəyyən edilib.
Hətta 3:2 bitən ilk hissədən sonra oyun 5:4 də qurtara bilər. Çünki hesab yaxın olduqda hər iki tərəfin nəticəyə ehtiyacı varsa, ikinci hissə daha da açıla bilər. Yorğunluq artır, müdafiədə məsafələr böyüyür, əvəzetmələr hücumu gücləndirir və son dəqiqələrdə uduzan tərəf bütün qüvvəsi ilə irəli gedir.
Ona görə ilk hissədəki qol sayından daha vacib olan hesabın komandaları ikinci hissədə nə etməyə məcbur etdiyidir.
3:0 ilə 2:2 eyni “4 qolluq ilk hissə” deyil. 4:0 ilə 3:1 də eyni deyil. Üstəlik turnir vəziyyəti, komandaların səviyyəsi, qırmızı vərəqə, xG, zərbələrin keyfiyyəti, əvəzetmələr və komandaların nəticədən razı olub-olmaması da nəzərə alınmalıdır.
Mərc edən adam fasilədə ekranda “HT 2:2” yazısını görüb yalnız dörd qolu saymamalıdır. Özünə başqa sual verməlidir:
“Bu dörd qol niyə vuruldu və indiki hesab komandaları ikinci hissədə necə oynamağa məcbur edəcək?”
Çünki birinci hissədəki qollar artıq keçmişdə qalıb. İkinci hissənin qol ehtimalını müəyyən edən əsas məsələlərdən biri isə komandaların həmin qolların yaratdığı yeni hesabla nə edəcəyidir.
Bunlar da maraqlıdır
