Mərc edənlərin diqqətini çəkən maraqlı bir mənzərə var. Məsələn, şənbə günü İngiltərə, İspaniya, İtaliya və Almaniya çempionatlarında onlarla oyun keçirilir, 3:2, 4:1, 2:2 kimi nəticələr görürük. Bazar ertəsi və ya cümə günü isə proqramı açırsan, hansısa çempionatda cəmi bir oyun var. Matç başlayır, ya 0:0 gedir, ya birinci hissədə bir qol vurulur və həmin 1:0 hesabı 90 dəqiqənin sonuna qədər dəyişmir, ya da tərəflər 1:1-də dayanırlar.
Bunu görən mərc oyunçusunda bir müddətdən sonra belə fikir formalaşır:
“Bu gün liqada bircə oyun var, yenə qolsuz və ya 1:1 bitəcək.”
Bu müşahidənin tamamilə havadan götürüldüyünü demək olmaz. Futbolda belə real nümunələr çoxdur. Amma əvvəlcədən bir məsələni ayıraq: həmin gün liqada cəmi bir matçın keçirilməsi özü qolların sayını azaltmır. Futbolçular “bu gün bizdən başqa oyun yoxdur, az qol vuraq” düşünmürlər. Burada daha çox təqvimin quruluşu, həmin qarşılaşmanın xarakteri, hesabın oyunun taktikasını dəyişməsi və bizim nəticələri necə yadda saxlamamız rol oynayır.
Bunu əvvəlcə dörd real oyun üzərindən görək.
“Mançester Yunayted” – “Arsenal”: qol 20-ci dəqiqədə vuruldu və oyun ərzində daha qol olmadı
12 may 2024-cü ildə Premyer Liqada bazar gününün yeganə qarşılaşması “Mançester Yunayted” – “Arsenal” oyunu idi. Premyer Liqanın rəsmi təqvimi həmin gün yalnız bu matçın keçirildiyini göstərir.
20-ci dəqiqədə Leandro Trossard “Arsenal”ı hesabda önə çıxardı:
Mançester Yunayted – Arsenal 0:1
Birinci hissə də 0:1 başa çatdı. İkinci hissədə isə artıq heç kim qol vura bilmədi və oyun elə 0:1 nəticəsi ilə bitdi.
Məhz belə oyun mərc edən adamın yaddaşında xüsusi qalır. Çünki qarşıda hələ 70 dəqiqə var. Adam fikirləşir:
“Bir qol artıq gəlib. İndi heç olmasa biri də gələcək.”
Amma futbolda birinci qol ikinci qolun mütləq gələcəyini bildirmir. Əksinə, bəzən ilk qol oyunun bütün xarakterini dəyişir.
“Arsenal” üçün həmin mərhələdən sonra ikinci qolu vurmaq arzusundan daha vacib məsələ artıq əlində olan üç xalı itirməmək idi. Premyer Liqanın öz taktiki təhlilində də “Arsenal”ın ikinci hissədə oyunu nəzarətdə saxlaması və 1:0 üstünlüyünü qoruması xüsusi vurğulanırdı.
Bu, futbolda “game state” – hesabın oyunun gedişini dəyişməsi adlandırılan vəziyyətin klassik nümunəsidir.
“Real Sosyedad” – “Real Madrid”: Arda Güler vurdu, hesab 61 dəqiqə dəyişmədi
26 aprel 2024-cü ildə La Liqada cümə gününün yeganə qarşılaşması “Real Sosyedad” – “Real Madrid” matçı idi. Turun digər oyunları şənbə, bazar və bazar ertəsinə bölünmüşdü.
29-cu dəqiqədə Arda Güler Dani Karvaxalın ötürməsindən sonra hesabı açdı:
Real Sosyedad – Real Madrid 0:1
Birinci hissə 0:1 bitdi.
Sonra nə oldu?
İkinci hissənin bütün 45 dəqiqəsi, üstəgəl əlavə olunmuş vaxt keçdi və hesab dəyişmədi. Yəni 29-cu dəqiqədə vurulan qol matçın yeganə qolu oldu.
Hətta “Real Sosyedad”ın 32-ci dəqiqədə Takefusa Kubonun vurduğu qolu VAR-dan sonra ləğv edilmişdi. Yəni oyun tamamilə “heç nə baş verməyən” matç da deyildi. Təhlükəli epizodlar vardı, amma tabloda yalnız bir qol qaldı.
Bu nümunə vacib bir şeyi göstərir: oyunda qol vəziyyətinin olması ilə qolun vurulması eyni şey deyil.
Mərc edən insan bəzən belə düşünür:
“Artıq 0:1-dir, ev sahibi indi hücuma keçəcək, deməli ikinci qol gələcək.”
Ev sahibi həqiqətən hücuma keçə bilər. Amma daha çox hücum etmək avtomatik olaraq daha keyfiyyətli qol vəziyyəti yaratmaq demək deyil.
“Leqanes” – “Valensiya”: günün yeganə oyunu və 0:0
4 oktyabr 2024-cü ildə La Liqanın 9-cu turu “Leqanes” – “Valensiya” qarşılaşması ilə başladı. Cümə günü çempionatda başqa oyun yox idi; qalan görüşlər şənbə və bazar günlərinə keçirilmişdi.
Nəticə:
Leqanes – Valensiya 0:0
90 dəqiqə ərzində bir dənə də qol vurulmadı.
Hətta başlanğıc düzülüşünə baxanda müəyyən ehtiyatlılıq da görünür: “Leqanes” 4-2-3-1, “Valensiya” isə 5-4-1 sxemi ilə başlamışdı. Əlbəttə, 5-4-1 yazılması avtomatik “bu komanda qol vurmaq istəmir” demək deyil. Amma belə struktur rəqibə boş zona verməməyi və əvvəlcə müdafiə sabitliyini qorumağı asanlaşdırır.
Matçın son dəqiqələrində “Leqanes” dirəyə də vurdu. Yəni 0:0 nəticəsi əvvəlcədən yazılmış ssenari deyildi. Sadəcə fürsət qola çevrilmədi.
Futbolun xüsusiyyəti də budur. Basketbolda onlarla hücumdan biri alınmasa, növbəti hücum bir neçə saniyə sonra gəlir. Futbolda isə komandanın 90 dəqiqədə yaratdığı iki böyük şansın ikisi də qaça bilər və oyun rahatlıqla 0:0 bitər.
“Lester” – “Tottenhem”: birinci hissədə 1 qol, sonda 1:1
19 avqust 2024-cü ildə Premyer Liqada bazar ertəsinin yeganə matçı “Lester” – “Tottenhem” qarşılaşması idi. Rəsmi Premyer Liqa təqvimində həmin gün yalnız bu oyun göstərilmişdi.
29-cu dəqiqədə Pedro Porro “Tottenhem”i hesabda önə çıxardı.
Birinci hissə:
Lester – Tottenhem 0:1
57-ci dəqiqədə isə 37 yaşlı Ceymi Vardi hesabı bərabərləşdirdi:
1:1
Və qalan yarım saatdan artıq müddətdə üçüncü qol gəlmədi. Oyun 1:1 başa çatdı.
Bu nümunə xüsusilə maraqlıdır. Çünki Premyer Liqa həmin qarşılaşmadan əvvəl “Lester” – “Tottenhem” oyunlarının son beş görüşündə ümumilikdə 28 qol vurulduğunu xatırladırdı. Yəni kağız üzərində bunun “azqollu komandaların oyunu” olduğunu da deyə bilmərik. Buna baxmayaraq günün yeganə matçı 1:1 bitdi.
Deməli, məsələ sadəcə hansı komandaların oynamağında deyil.
Birinci qol niyə bəzən oyunu “öldürür”?
Burada futbol statistikasında çox vacib olan hesab effekti meydana çıxır.
Təsəvvür edək:
30-cu dəqiqədə A komandası 1:0 önə keçir.
O vaxta qədər hər iki komandanın məqsədi qol vurmaq idi. Amma 1:0-dan sonra tərəflərin ehtiyacları artıq eyni deyil.
Öndə olan komanda düşünür:
“İkinci qolu vurmaq əla olar, amma bunun üçün müdafiəni açıb əlimdəki üç xalı niyə təhlükəyə atım?”
Geridə olan komanda isə:
“Biz artıq risk etməliyik.”
deyə düşünür.
Elmi araşdırmalarda bunun meydandakı real davranışa çevrildiyi görünür. Elit futbol üzrə aparılmış tədqiqatda komanda bir qol öndə olanda topa sahibolmanın, rəqib meydançasının son üçdəbirinə girişlərin və qapıya zərbələrin azaldığı müəyyən edilib.
Yəni 0:0-la 1:0 eyni futbol deyil.
Bir qol hesab tablosunu dəyişməklə yanaşı hər iki məşqçinin qərarını da dəyişir.
“Geridə qalan komanda hücum edir, onda niyə ikinci qol gəlmir?”
Ən çox çaşdıran məsələ budur.
Məsələn, “Real” 1:0 qabaqdadır. Rəqib ikinci hissədə topa daha çox sahib olur, hücum edir, cinahlardan ötürmələr verir, künc zərbələri qazanır.
Mərc edən adam baxıb deyir:
“Bu oyun belə 1:0 qalmaz.”
Amma qala bilər.
Çünki çox hücum etmək başqa, keyfiyyətli hücum etmək başqadır.
Hesabda geridə olan komanda məcburiyyətdən daha çox irəli çıxır. Rəqib isə müdafiə blokunu sıxlaşdırır, cərimə meydançasının mərkəzini bağlayır və qarşı tərəfi daha çətin bucaqlardan zərbə vurmağa məcbur edir.
Futbol analitikasında “score effects” deyilən hadisədə geridə qalan komandaların daha çox zərbə vurması, öndə olanların isə daha az zərbə ilə müdafiəyə və əks-hücuma üstünlük verməsi çoxdan müşahidə olunur.
Buna görə statistikada belə mənzərə görə bilərik:
Topa sahibolma – 65 faiz.
Zərbə – 16.
Künc zərbəsi – 8.
Hesab – yenə 0:1.
Çünki həmin 16 zərbənin çoxu müdafiəçinin ayağına, uzaq məsafədən və ya pis bucaqdan vurulmuş ola bilər.
İlk qolun əhəmiyyəti düşündüyümüzdən daha böyükdür
Beş böyük Avropa liqasının 2014/15 mövsümündə keçirilən 1826 oyunu əhatə edən araşdırmada ilk qolu vurmağın matçın son nəticəsi ilə çox güclü əlaqəsi müəyyən edilib. Araşdırmada ilk qolu vuran ev sahibləri həmin oyunlarda əldə edilə bilən xalların 84,85 faizini, ilk qolu vuran səfər komandaları isə 76,25 faizini qazanmışdılar. İlk qolun hansı dəqiqədə və hansı səviyyəli komanda tərəfindən vurulması da nəticəyə təsir göstərirdi.
Başqa araşdırmada altı turnir üzrə ilk qolu vuran komandanın orta hesabla 71,17 faiz hallarda qalib gəldiyi müəyyənləşdirilmişdi.
Deməli, 25-ci dəqiqədə 1:0 görüb:
“Hələ 65 dəqiqə var, burada çox qol olar”
demək düşündüyümüz qədər məntiqli deyil.
Bəzən həmin ilk qol oyunun qapısını açmır. Əksinə, qapını bağlayır.
Bəs 0:0 niyə uzun müddət 0:0 qala bilir?
0:0 hesabının da öz psixologiyası var.
Matçın 10-cu dəqiqəsində 0:0 heç nə ifadə etmir.
60-cı dəqiqədə 0:0 artıq başqa hesabdır.
75-ci dəqiqədə isə xüsusilə gücləri bir-birinə yaxın komandalar üçün belə sual ortaya çıxır:
“Üç xal üçün risk edib əlimizdəki bir xalı da itirək?”
Təbii ki, bütün komandalar belə düşünmür. Turnir vəziyyətinə görə qələbəyə məcbur komanda sonadək hücum edə bilər. Amma bir xalın da dəyərli olduğu oyunda son 15 dəqiqədə məşqçinin əsas qorxusu dəyişir.
Artıq:
“Necə qol vuraq?”
qədər:
“Birdən əks-hücumdan qol buraxarıq?”
sualı da vacib olur.
Bir komanda daha az risk edir, qarşı tərəf də eyni şeyi edir və 0:0 getdikcə özünü qoruyan hesaba çevrilir.
1:1 də bəzən komandaları razı salan nəticəyə çevrilir
Eyni hadisə 1:1-də baş verə bilər.
Məsələn, ev sahibi 0:1-dən hesabı bərabərləşdirib. Stadion ayağa qalxıb, komanda emosional yüksəliş yaşayır.
Azarkeş düşünür:
“İndi ikinci də gələcək.”
Amma məşqçi başqa şey görə bilər:
“Biz uduzurduq, indi bir xalımız var. Çox açılmayaq.”
Rəqib məşqçi də:
“Üç xal əlimizdə idi, heç olmasa bir xalı itirməyək.”
deyə düşünə bilər.
Beləliklə 1:1-dən sonra hər iki tərəf hücum etməyə davam etsə də, əvvəlki qədər nəzarətsiz risk etmək istəmir.
“Lester” – “Tottenhem” matçında Vardinin 57-ci dəqiqədə vurduğu qoldan sonra qarşıda kifayət qədər vaxt vardı, amma hesab dəyişmədi.
Bəs niyə bunu məhz “günün yeganə oyunlarında” daha çox hiss edirik?
Burada futbol qədər insan yaddaşı da rol oynayır.
Şənbə günü 10 matç olur.
Onlardan biri 0:0, ikisi 1:0, biri 1:1, digərləri 3:1, 4:2, 2:2 və s. bitir. Beynimiz bütün nəticələri bir hadisə kimi qəbul etmir.
Amma bazar ertəsi proqramda yalnız:
Lester – Tottenhem
var.
90 dəqiqə yalnız həmin matça baxırsan. Canlı əmsalları yalnız onun üzərində izləyirsən. 30-cu dəqiqədən 90-cı dəqiqəyə qədər ikinci və ya üçüncü qolu gözləyirsən.
Oyun 1:1 bitəndə yaddaşda belə qalır:
“Yenə tək oyun idi, yenə az qol oldu.”
Bu, müəyyən qədər seçici yaddaş effekti yarada bilər.
Əgər həmin tək oyun 4:3 bitsə, adam bunu “tək oyunların qanunu” kimi yadda saxlamır. Sadəcə maraqlı futbol matçı deyib keçir.
Amma ardıcıl iki bazar ertəsi 0:0 və 1:0 görəndə beyin dərhal qayda axtarmağa başlayır.
Tək oyunun özü səbəb deyil – tək oyunların necə seçilməsi də vacibdir
Burada daha bir incə detal var.
Milli çempionatlarda cümə və bazar ertəsinə ayrılan tək oyunlar adətən ayrıca televiziya vaxtına yerləşdirilir. Məsələn, Premyer Liqanın 2024/25 açılış turunda oyunlar cümə, şənbə və bazara bölündükdən sonra turun son qarşılaşması “Lester” – “Tottenhem” kimi bazar ertəsi ayrıca televiziya slotunda keçirilmişdi.
La Liqada da bir turun bir cümə oyunu ilə açılıb digər qarşılaşmaların həftəsonuna yayılması çox rast gəlinən cədvəldir.
Deməli, “bir oyun var” dediyimiz hadisə əslində xüsusi futbol qaydası yox, təqvim və yayım modelinin məhsuludur.
Bu matçların aşağı qollu olması mümkündür. Amma onların ayrı gündə keçirilməsi özü topun qapıya girməsinə mane olmur.
Bunu ayırmaq xüsusilə mərc edənlər üçün vacibdir.
Mərc edən adam hansı səhvə düşür?
Ən təhlükəli nəticə belədir:
“Bu gün liqada bircə oyun var. Deməli, 2.5 alt oynamaq lazımdır.”
Xeyr.
Dörd real nümunə göstərdik:
Mançester Yunayted – Arsenal 0:1 – Trossard 20-ci dəqiqədə vurdu, başqa qol olmadı.
Real Sosyedad – Real Madrid 0:1 – Arda Güler 29-cu dəqiqədə vurdu, başqa qol olmadı.
Leqanes – Valensiya 0:0 – ümumiyyətlə qol vurulmadı.
Lester – Tottenhem 1:1 – Porro 29-cu, Vardi 57-ci dəqiqədə qol vurdu, daha qol olmadı.
Amma bunlar “tək oyun = Alt” düsturunu sübut etmir. Bunlar belə nəticənin futbolda necə yarana bildiyini göstərən real nümunələrdir.
Əks nümunələri də rahatlıqla tapmaq olar. Məsələn, Premyer Liqada 13 may 2024-cü ilin yeganə bazar ertəsi oyunu “Aston Villa” – “Liverpul” idi və həmin matç 3:3 bitdi.
Bu nümunə təkbaşına bütün “qanunu” dağıdır.
Yəni mərc qərarını “bu gün bu çempionatda bir oyun var” faktına görə vermək olmaz.
Əsas baxılmalı şey matçın tək olması yox, ilk qoldan sonra nə dəyişməsidir
Canlı mərc edən adam üçün daha faydalı sual budur:
Birinci hissədə 1:0 oldu. İndi öndə olan komanda nə edir?
Əvvəlki kimi yüksək pressinq edir?
Yoxsa müdafiə xəttini geri çəkib?
İkinci qol üçün çoxlu oyunçu göndərir?
Yoxsa topu rəqibə verib əks-hücum gözləyir?
Geridə qalan komandanın hücumu həqiqətən təhlükəlidir?
Yoxsa 70 faiz topa sahib olsa da qapıya yalnız uzaqdan zərbələr vurur?
Böyük qol imkanları yaranır?
Məşqçi hücumçu buraxır, yoxsa ehtiyatlı dəyişiklik edir?
Bax bunlar “bu gün liqada yalnız bir oyun var” məlumatından qat-qat qiymətlidir.
Çünki “Mançester Yunayted” – “Arsenal” və “Real Sosyedad” – “Real Madrid” nümunələrində gördüyümüz kimi, birinci hissədə vurulan bir qol bəzən ikinci hissənin başlanğıcı deyil, oyunun taktiki olaraq bağlanmasının başlanğıcı olur.
Ona görə növbəti dəfə proqramda hansısa milli çempionatın qarşısında yalnız bir matç görüb “bu yenə 0:0, 1:0 və ya 1:1 olacaq” deyəndə bir şeyi yadda saxlamaq lazımdır:
Tək oyun olması statistik səbəb deyil. Əsas məsələ həmin matçın niyə tək günə salınması, komandaların nə uğrunda oynaması və ilk qol vurulandan sonra hesabın onların davranışını necə dəyişməsidir.
Məhz bu üç suala cavab tapa biləndə “tək oyun sindromu” adlandırdığımız hissin arxasında həqiqətən futbol məntiqinin olub-olmadığını daha düzgün görə bilərik.
Bunlar da maraqlıdır
