Matçın 70-ci dəqiqəsidir. Bir komanda 1:0 öndədir, amma topa cəmi 38 faiz sahib olur. Rəqibi isə topu əlindən vermir, ard-arda hücum edir, künc zərbələri qazanır, qapıya daha çox zərbə vurur. Statistikaya baxan adamın ilk fikri belə olur:
“Bunlar rəqibi əzir. Qolun gəlməsi an məsələsidir.”
Amma həmişə belə deyil.
Bəzən gördüyümüz həmin üstün statistikanı yaradan səbəb komandanın həqiqətən daha güclü oynaması yox, hesabda geridə olmasıdır. Futbol analitikasında buna “score effects” – hesab effektləri deyilir.
Sadə dillə desək, hesab dəyişəndən sonra komandaların oyuna münasibəti də dəyişir və bu dəyişiklik topa sahibolma, zərbə, künc zərbəsi, pressinq, xG və başqa statistik göstəricilərə təsir edir.
Məsələn, 0:0 zamanı iki komanda başqa cür oynayır. A komandası 1:0 qabağa keçəndən sonra isə eyni futbolçular birdən daha ehtiyatlı davranmağa başlayırlar. B komandası əksinə, risk etməyə məcbur olur. Statistikada yaranan dəyişiklik də məhz score effectdir.
“Game state” və “score effects” eyni şey deyil
Bu iki anlayışı bir-birindən ayırmaq vacibdir.
Game state matçın həmin andakı hesab vəziyyətidir:
- hesab bərabərdir;
- komanda 1 qol öndədir;
- komanda 1 qol geridədir;
- 2 qol qabaqdadır və s.
Score effects isə həmin hesab vəziyyətinin komandaların davranışında yaratdığı dəyişiklikdir.
Məsələn, “Barselona” 30-cu dəqiqədə 1:0 önə keçir. Burada 1:0 game state-dir.
“Barselona” bundan sonra əvvəlki qədər adamla irəli getmir, müdafiədə daha sıx dayanır, rəqib isə hücuma daha çox futbolçu göndərir. Nəticədə rəqibin topa sahibolması və zərbələri artır. Bax bu artıq score effectsdir.
Futbol statistikasında bu anlayış çox vacibdir. Çünki matçın yekun rəqəmlərinə baxıb hesabın həmin rəqəmləri necə yaratdığını nəzərə almasaq, tamamilə yanlış nəticəyə gələ bilərik.
Real nümunə: “Mançester Yunayted” topa daha çox sahib oldu, daha çox zərbə vurdu və uduzdu
12 may 2024-cü ildə Premyer Liqada “Mançester Yunayted” – “Arsenal” qarşılaşmasına baxaq.
Leandro Trossard 20-ci dəqiqədə “Arsenal”ı 1:0 önə keçirdi. Daha qol olmadı və matç:
Mançester Yunayted – Arsenal 0:1
hesabı ilə başa çatdı.
Amma yekun statistikaya baxanda maraqlı mənzərə yaranır:
“Mançester Yunayted” – 54,2% topa sahibolma
“Arsenal” – 45,8%
Zərbələr:
“Mançester Yunayted” – 14
“Arsenal” – 11.
Təkcə bu rəqəmlərə baxıb:
“Yunayted oyuna nəzarət edib, Arsenal təsadüfən qalib gəlib”
demək olarmı?
Xeyr.
Çünki matçın 70 dəqiqəsi “Arsenal”ın 1:0 öndə olduğu game state-də keçirilib. “Yunayted” qol vurmalı idi, “Arsenal” isə mütləq ikinci qol dalınca qaçmağa məcbur deyildi.
Başqa sözlə, yekun statistikanın bir hissəsini məhz hesab özü yaradıb.
Bu o demək deyil ki, “Yunayted”in bütün hücumları saxta idi və ya “Arsenal” bilərəkdən topu tamamilə verdi. Sadəcə statistikanı hesabdan ayrı oxumaq olmaz.
Daha aydın nümunə: “Real Sosyedad” – “Real Madrid”
26 aprel 2024-cü ildə Arda Güler 29-cu dəqiqədə “Real Madrid”i “Real Sosyedad” qarşısında 1:0 önə keçirdi.
Matç həmin hesabla da bitdi:
Real Sosyedad – Real Madrid 0:1
Yekun rəqəmlər isə belə idi:
“Real Sosyedad” – 56% topa sahibolma, 9 zərbə, 11 künc zərbəsi
“Real Madrid” – 44% topa sahibolma, 5 zərbə, 3 künc zərbəsi.
Bir mərc oyunçusu yalnız statistikaya baxsa deyə bilər:
“Real Sosyedad 11 korner vurub, 9 dəfə qapıya zərbə endirib, top da əsasən onlarda olub. Real Madrid necə qalib gəlib?”
Cavabın bir hissəsi yenə score effects-dir.
“Real Madrid” 29-cu dəqiqədən sonra qol axtaran tərəf deyildi. Qolu axtarmalı olan “Real Sosyedad” idi.
Ona görə “Sosyedad” daha çox top aldı, daha çox hücum etdi, daha çox künc zərbəsi qazandı.
Bu statistika həqiqidir. Amma onun niyə yarandığını da bilməliyik.
Hesab 0:0 olanda komandalar başqa cür oynayırlar
Təsəvvür edək ki, “Barselona” – “Deportivo” oyununun ilk 25 dəqiqəsidir.
Hesab 0:0-dır.
“Barselona” hücum edir, amma müdafiəçilərindən birini tamamilə irəli atmaq məcburiyyətində deyil. “Deportivo” da əks-hücum imkanını gözləyir, amma bütün komandanı cərimə meydançasına yığmayıb.
Çünki hər iki tərəfin hələ itirəcəyi bir şey var.
0:0 zamanı qol vurmaq lazımdır, amma qol buraxmamaq da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.
İndi fərz edək ki, 30-cu dəqiqədə “Barselona” 1:0 önə keçir.
Oyunun riyaziyyatı dəyişdi.
“Barselona” üçün bundan sonra 0:0-dakı qədər risk etməyə ehtiyac yoxdur.
“Deportivo” üçün isə tam əksi baş verir: artıq heç nə etmədən 90-cı dəqiqəni gözləsə, oyunu uduzacaq.
Bu səbəbdən iki komandanın riskə münasibəti bir-birindən ayrılır.
1:0 öndə olan komanda niyə birdən “pis oynamağa” başlayır?
Azarkeşlər bunu tez-tez görürlər.
Komanda ilk hissədə əla oynayır. 35-ci dəqiqədə qol vurub 1:0 önə keçir.
İkinci hissədə isə sanki başqa komanda meydana çıxır.
Top rəqibdədir.
Öndə olan komanda geri çəkilib.
Künc zərbələri bir-birinin ardınca gəlir.
Azarkeş əsəbiləşir:
“Bunlar niyə oynamırlar? Birinci hissədə rəqibi buraxmırdılar axı!”
Bəzən bunun cavabı çox sadədir: çünki artıq məqsəd dəyişib.
0:0 zamanı qol vurmaq üç xal qazanmaq üçün lazım idi.
1:0-dan sonra isə üç xal artıq komandanın əlindədir. İndi əsas məqsədlərdən biri həmin üstünlüyü qorumağa çevrilir.
Komanda daha az futbolçu ilə hücuma çıxa bilər, müdafiə xəttini bir qədər geri çəkə bilər, top itkisindən sonra əvvəlki qədər aqressiv pressinq etməyə bilər və rəqibə öz qapısından uzaq zonalarda top saxlamağa icazə verə bilər.
StatsBomb-un score effects üzrə təhlilində də eyni ümumi tendensiya göstərilir: öndə olan komandalar adətən bir qədər geri çəkilir və daha az zərbə vurur, geridə olan komandalar isə xüsusilə vaxt azaldıqca daha çox hücum və zərbə etməyə başlayırlar.
“Top onlardadır” həmişə “oyunu onlar idarə edir” demək deyil
Score effects məhz topa sahibolma statistikası ilə bağlı çox insanı aldadır.
Hesab:
A komandası 1:0 B komandası
Topa sahibolma:
A – 38%
B – 62%
Adam dərhal deyir:
“B komandası oyunu götürüb əlinə.”
Bəlkə.
Amma başqa variant da var.
A komandası deyir:
“Top səndə olsun. Öz meydançanda sağa-sola ötür. Mən sənə cərimə meydançamın ortasında boşluq verməyəcəyəm.”
B komandası isə geridə olduğu üçün topu daim geri qaytarmaq məcburiyyətindədir.
Beləcə 62 faiz topa sahib olur.
Amma həmin 62 faizin böyük hissəsi stopperlə yarımmüdafiəçi arasında ötürmələrdən ibarətdirsə, bu real təhlükə yaratmaya bilər.
2009-cu ildə peşəkar İspaniya futbolu üzərində aparılmış araşdırmada da topa sahibolmanın komanda hesabda geridə olanda daha yüksək olduğu müəyyənləşdirilmişdi. Müəlliflər buna görə matç statistikasını qiymətləndirərkən hesab vəziyyətini ayrıca nəzərə almağın vacibliyini vurğulayırdılar.
Yəni bəzən topa daha çox sahib olmağın səbəbi güclü olmaq deyil.
Uduzmaqdır.
Geridə qalan komanda niyə daha çox zərbə vurur?
Çünki vaxt onun əleyhinə işləyir.
15-ci dəqiqədə 0:1 geridə olan komandanın tələsməyə ehtiyacı yoxdur.
85-ci dəqiqədə 0:1 geridədirsə, vəziyyət tamam başqadır.
Artıq futbolçu düşünmür:
“Bir az da ötürək, ideal qol vəziyyəti yaransın.”
Düşünür:
“Topu cərimə meydançasına çatdır.”
Nəticədə uzaqdan zərbələr artır.
Cinahdan asmalar artır.
Standart vəziyyət axtarılır.
Müdafiəçi də hücuma gedir.
Künc zərbələrinin sayı artır.
Hətta qapıçı son dəqiqələrdə künc zərbəsi zamanı rəqib cərimə meydançasına gedə bilər.
Buna görə geridə olan komandanın zərbə sayı sürətlə arta bilər.
Amma vacib sual budur:
O zərbələrin keyfiyyəti necədir?
20 metrdən müdafiəçinin qarşısından vurulan 5 zəif zərbə bir qapıçı ilə üzbəüz vəziyyətdən daha təhlükəli olmaya bilər.
Məhz buna görə yalnız “zərbələr 17:6-dır” demək də kifayət etmir.
Score effects xG-ni də təsirləndirə bilər
xG adi zərbə sayından daha faydalı göstəricidir, çünki hər zərbənin keyfiyyətini qiymətləndirməyə çalışır.
Amma xG də hesabdan tamamilə müstəqil deyil.
Niyə?
Çünki xG-nin yaranması üçün əvvəlcə zərbə olmalıdır.
Geridə olan komanda 60 dəqiqə ərzində fasiləsiz hücum edərək çoxlu zərbə vurursa, bunların xG-si də toplanacaq.
Məsələn:
10 zəif vəziyyət × 0,08 xG = 0,80 xG.
Üstəlik iki yaxşı vəziyyət yaranır:
0,35 + 0,40.
Komandanın yekun xG-si artıq 1,55 olur.
Rəqib isə 1:0 önə keçdikdən sonra demək olar yalnız əks-hücum oynayıb və cəmi dörd zərbə vurub.
Oyunun sonunda:
xG: 1,55 – 0,90
görürük.
Buradan dərhal:
“1,55 xG olan komanda mütləq daha yaxşı oynayıb”
nəticəsini çıxarmaq olmaz.
Əvvəl soruşmaq lazımdır:
Bu xG hansı hesab vəziyyətində yığılıb?
0:0 zamanı?
Yoxsa komanda 60 dəqiqə 0:1 geridə qaldığı üçün hücum etməyə məcbur olub?
Score effects haqqında müasir futbol analitikası məhz buna diqqət çəkir: yekun topa sahibolma, zərbə və hətta xG rəqəmləri bəzən komandanın gücünü deyil, uzun müddət hansı hesab vəziyyətində oynadığını əks etdirə bilər.
1:0-dan sonra öndə olan komandanın şansı da yarana bilər
Məsələnin maraqlı tərəfi budur ki, geridə olan komandanın hücumlarının artması mütləq yalnız onun qol ehtimalını artırmır.
Rəqib də bundan istifadə edə bilər.
85-ci dəqiqədir.
Hesab 1:0.
Geridə olan komandanın iki stopperindən biri artıq yarımmüdafiədədir. Cinah müdafiəçiləri də irəlidədir.
Birdən top itir.
Öndə olan komanda üç nəfərlə iki müdafiəçinin üzərinə əks-hücuma çıxır.
Beləliklə qəribə vəziyyət yaranır:
Geridə olan tərəf daha çox hücum edir, amma ən keyfiyyətli qol vəziyyəti öndə olan komandanın əks-hücumundan yarana bilər.
Məhz buna görə canlı mərc zamanı:
“Bu komanda 10 dəqiqədir qapını mühasirəyə alıb, növbəti qolu mütləq özü vuracaq”
məntiqi təhlükəlidir.
Bəzən həmin təzyiq rəqibin ikinci qolunun hazırlanması deməkdir.
2:0 olanda score effect daha da güclənə bilər
1:0 təhlükəli hesabdır. Bir qol buraxırsan və üstünlük yox olur.
2:0-da isə öndə olan komandanın risk götürmək üçün səbəbi daha da azalır.
Fərz edək:
“Mançester Siti” 55-ci dəqiqədə 2:0 qabaqdadır.
Rəqibin qələbə üçün artıq üç qol vurması lazımdır.
“Siti”nin isə üçüncü qolu mütləq axtarmağa ehtiyacı yoxdur.
Bu vəziyyətdə topa sahibolma nisbəti dəyişə, rəqib daha çox zərbə və künc zərbəsi qazana bilər.
Sonra oyun statistikasına baxan biri deyə bilər:
“İkinci hissədə rəqib Sitini əzdi.”
Bəlkə həqiqətən əzib.
Amma başqa ehtimal da var:
“Siti” oyunun tələb etdiyi qədər oynayıb.
Statistikanın hansı hissəsinin real üstünlükdən, hansı hissəsinin hesab effektindən yarandığını ayırmaq futbol analizinin çətin tərəflərindən biridir.
Score effects bütün komandaları eyni cür dəyişmir
Burada “1:0 önə keçən hər komanda mütləq geri çəkilir” kimi qayda da yoxdur.
“Mançester Siti”, “Barselona” və ya yüksək pressinqlə oynayan başqa komanda 1:0-dan sonra da topu özündə saxlaya bilər.
Başqa komanda isə 1:0-dan dərhal sonra beş nəfərlik müdafiə xəttinə keçə bilər.
Komandanın davranışına bir neçə amil təsir edir:
rəqibin gücü, ev və ya səfər oyunu olması, turnir vəziyyəti, matçın dəqiqəsi, məşqçinin oyun fəlsəfəsi, futbolçuların yorğunluğu, qırmızı vərəqə və hətta növbəti oyunun əhəmiyyəti.
Elmi ədəbiyyatda da nəticələr hər komandada tam eyni deyil. Ümumi tendensiya hesab vəziyyətinin taktikanı dəyişdirməsidir, amma komandanın səviyyəsi və oyun üslubu bu effektin böyüklüyünü dəyişə bilər.
10-cu dəqiqədəki 1:0 ilə 85-ci dəqiqədəki 1:0 da eyni deyil
Score effects yalnız hesabla bağlı deyil. Vaxt onu gücləndirir. Komanda 10-cu dəqiqədə 0:1 geridədirsə, qarşıda 80 dəqiqə var. Panikaya ehtiyac yoxdur. 85-ci dəqiqədə 0:1 geridədirsə, beş-on dəqiqəyə hər şeyi etməlidir. Buna görə matçın sonlarına doğru score effects daha kəskin görünə bilər.
Stopper hücuma gedir. Uzun ötürmələr başlayır. Qapıçı vaxt itirmir. Top çıxan kimi dərhal oyuna qaytarılır. Öndə olan tərəf isə əksinə, oyunun tempini öldürmək istəyir. Künc bayrağının yanında top saxlayır. Dəyişiklik edir. Topu təhlükəsiz zonalara çıxarır. Riskli ötürmələrdən qaçır. Eyni hesabdır – 1:0. Amma 20-ci və 88-ci dəqiqədə həmin hesabın yaratdığı futbol tamam başqadır.
Mərc edənlər üçün score effects niyə vacibdir?
Canlı mərcdə ən böyük səhvlərdən biri statistikanı hesabdan ayrı oxumaqdır.
Məsələn:
70-ci dəqiqə.
Hesab – 1:0.
Zərbələr – 7:16.
Kornerlər – 2:8.
Topa sahibolma – 39:61.
Adi baxış belə deyir:
“Qonaq komanda əzir. Qolu gələcək.”
Score effects bilən adam isə əvvəl soruşur:
1:0 neçəinci dəqiqədən belədir?
Əgər ev sahibi 8-ci dəqiqədə qol vurubsa, qonaq komanda demək olar bütün matçı hesabı qovaraq keçirib. Onun 61 faiz topa sahib olması və 16 zərbə vurması artıq o qədər də təəccüblü deyil.
Sonra ikinci suala baxmaq lazımdır:
Bu 16 zərbə haradan vurulub?
Cərimə meydançasının içindən?
Yoxsa ümidsiz uzaq məsafələrdən?
Üçüncü sual:
Öndə olan komanda həqiqətən dağılır, yoxsa rəqibə təhlükəsiz zonalarda top saxlamağa icazə verir?
Dördüncü:
Əks-hücumda hansı komanda daha təhlükəlidir?
Məhz bundan sonra “növbəti qol”, “hər iki komanda qol vuracaq”, “üst/alt”, künc zərbələri və başqa canlı bazarlar haqqında daha məntiqli fikir yürütmək olar.
Xüsusilə künc zərbələrində score effects çox görünür
Geridə olan komanda son 20 dəqiqədə daha çox cinah hücumu edir. Topu cərimə meydançasına ötürür. Müdafiəçi çıxarır. Korner. Yenə hücum. Top müdafiəçidən çıxır. Yenə korner. Beləliklə hesab 1:0 olduğu halda künc zərbələri 2:10 ola bilər.
Bu, 10 korner qazanan komandanın mütləq matçın əvvəlindən rəqibdən qat-qat güclü olması demək deyil. Ola bilər həmin 10 kornerin 7-si son 25 dəqiqədə, hesabı qovduğu müddətdə yaranıb.
Canlı mərcdə buna görə yalnız ümumi statistikanı yox, statistikanın hansı dəqiqələrdə və hansı hesab vəziyyətində yarandığını görmək daha faydalıdır.
Matç statistikasını iki yerə bölüb baxmaq lazımdır
Score effects-i anlamağın ən sadə üsullarından biri budur.
Fərz edək “Barselona” 32-ci dəqiqədə qol vurub.
Yekunda statistikaya baxmaq əvəzinə iki ayrı oyun kimi düşünək:
0–32-ci dəqiqə: hesab 0:0 ikən nə baş verirdi?
və
32–90-cı dəqiqə: “Barselona” 1:0 öndə ikən nə baş verdi?
Tutaq ki, qoladək:
Zərbələr – 7:2.
Topa sahibolma – 68:32.
Qoldan sonra:
Zərbələr – 4:11.
Topa sahibolma – 43:57.
Yekunda rəqəm belə görünə bilər:
Zərbələr – 11:13.
Bunu görüb:
“Rəqib daha yaxşı oynayıb” – demək asandır.
Amma oyunu hesab vəziyyətlərinə böldükdə tamam başqa mənzərə görürük: hesab bərabər olanda “Barselona” üstün olub, qolunu vurub, sonra isə oyun strategiyasını dəyişib.
Peşəkar analitiklərin score-adjusted, yəni hesabın təsirini nəzərə alan göstəricilərdən istifadə etməsinin səbəblərindən biri də məhz budur. Xam statistika bəzən komandanın əsl gücünü hesabın yaratdığı davranışdan ayırmır.
“Çox hücum edir, deməli qol gələcək” düşüncəsinə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır
Score effects-in mərc oyunçusuna öyrətdiyi ən faydalı dərslərdən biri budur.
Geridə qalan komandanın təzyiqi həqiqidir.
Amma təzyiqin səbəbi də məlumdur:
ona qol lazımdır.
Bu, qolun mütləq gələcəyi demək deyil.
Bəzən 25 dəqiqə rəqib qapısının qarşısında oynayır və 1:0 elə 1:0 qalır.
Bəzən isə bütün qüvvəsini irəli atdığı üçün əks-hücumdan ikinci qolu buraxır və oyun 2:0 olur.
Başqa matçda təzyiq nəticə verir, 1:1 olur və oyunun bütün dinamikası yenidən dəyişir.
Elə score effects-in maraqlı tərəfi də budur: hər qol yalnız hesab tablosuna bir rəqəm əlavə etmir, ondan sonrakı futbolu da dəyişir.
Ona görə matç izləyərkən ən vacib suallardan biri:
“Kim daha çox top saxlayır?”
və ya
“Kim daha çox zərbə vurub?”
deməklə deyil.
Əvvəl bunu soruşmaq lazımdır:
“Bu statistika hansı hesab altında yaranıb?”
Çünki futbolda bəzən 65 faiz topa sahib olan komanda oyunu idarə etmir – sadəcə hesabı qovur. 35 faiz topla oynayan komanda isə aciz vəziyyətdə deyil – əlində olan 1:0 hesabını qorumaq üçün məhz belə oynamağı seçib.
Score effects-i başa düşəndən sonra matç statistikasına əvvəlki kimi baxmaq çətinləşir. Hesab artıq sadəcə nəticə deyil; oyunun özünü dəyişdirən amildir.
Bunlar da maraqlıdır
