Canlı mərc edənlərin diqqətini çəkən maraqlı ssenarilərdən biri belədir: birinci hissənin sonlarında, xüsusilə 41–45+ dəqiqələr arasında qol vurulur, komandalar fasiləyə gedir və ikinci hissə başlayan kimi, əsasən 46–49-cu dəqiqələr arasında daha bir qol gəlir. Ekrana baxan adamın ilk reaksiyası çox vaxt eyni olur:
“Bu oyun açıldı. İki qol dalbadal gəlibsə, üçüncüsü də gələcək”.
Amma futbolda bəzən məhz bunun əksi baş verir. 45-ci dəqiqənin ətrafında bir qol, 47–48-ci dəqiqədə daha bir qol vurulur, qarşıda isə 40 dəqiqədən çox vaxt qalmasına baxmayaraq hesab bir daha dəyişmir.
Burada əvvəlcədən vacib bir məqamı dəqiqləşdirək: “41–45-ci dəqiqədə qol + 46–49-cu dəqiqədə qol = daha qol olmayacaq” şəklində sübut olunmuş statistik qanun yoxdur. Hətta 1179 Çempionlar Liqası və Avropa Liqası oyununu araşdıran PLOS ONE tədqiqatında ikinci hissənin ilk beş dəqiqəsində qol vurulmasının öz-özlüyündə yekun qol fərqinə xüsusi təsir göstərdiyini təsdiqləyən dəlil tapılmayıb. Tədqiqatçılar ilk, ikinci, üçüncü və dördüncü dəqiqələri ayrıca yoxlayanda da “möcüzəli zaman intervalı” müəyyən etməyiblər.
Deməli, söhbət dəqiqələrin hansısa mistik xüsusiyyətindən getmir. Əsas məsələ həmin iki qolun oyunda yaratdığı yeni vəziyyətdir. Xüsusilə ikinci qol hesabı 2:0, 0:2 və ya 1:1 etdikdə oyunun məqsədi, risk səviyyəsi və komandaların davranışı bir neçə dəqiqə əvvəlkindən tamam fərqli ola bilər.
Əslində iki qol “dalbadal” vurulmayıb
Burada mərc edən adamın gözünü aldadan maraqlı detal var.
Tutaq ki, ilk qol 45+1-ci, ikinci qol isə 47-ci dəqiqədə vurulub. Protokolda baxanda belə görünür:
45+1 – qol
47 – qol
İnsanda elə təəssürat yaranır ki, cəmi bir-iki dəqiqə ərzində iki qol vurulub və meydanda böyük bir qol seli başlayıb.
Halbuki bu iki qolun arasında 15 dəqiqəlik fasilə də olub.
Yəni bunlar 67-ci və 69-cu dəqiqələrdə ard-arda vurulan iki qol kimi eyni fasiləsiz oyun epizodunun məhsulu deyil. Birinci qol vurulub, hakim az sonra hissəni bitirib, futbolçular soyunub-geyinmə otağına gediblər, məşqçilər taktikanı dəyişiblər, komandalar yenidən meydana çıxıblar və ikinci qol gəlib.
Bu fərq çox vacibdir.
Birinci hissənin son qolunu “oyunun açılması”, ikinci hissənin ilk qolunu da həmin açıq oyunun davamı kimi qəbul etmək həmişə düzgün deyil. Bəzən bu iki qol iki ayrı taktiki mərhələnin sonunda yaranır, 50-ci dəqiqədən sonra isə matç üçüncü, daha sakit mərhələyə keçir.
45-ci dəqiqədə buraxılan qolun cavabını verməyə vaxt qalmır
Fərz edək ki, hesab 0:0-dır və 44-cü dəqiqədə ev sahibi qol vurur.
Geridə qalan komandanın normal şəraitdə reaksiyası necə olardı?
Topu mərkəzdən başlayar, irəli gedər, təzyiq göstərər, rəqibin qoldan sonrakı boşluğundan istifadə etməyə çalışardı.
Amma 44–45-ci dəqiqədə vurulan qolda buna çox vaxt imkan qalmır. Bir-iki dəqiqə sonra fit səslənir:
fasilə.
Beləliklə qol meydanda dərhal cavab reaksiyası yaratmaq əvəzinə soyunub-geyinmə otağına daşınır. Geridə olan komandanın məşqçisi 15 dəqiqə ərzində yeni plan qurur:
“Pressinqi yuxarı qaldırırıq.”
“Bu cinahdan daha çox gedirik.”
“Bir yarımmüdafiəçini qabağa çıxarırıq.”
“İlk 10 dəqiqədə qol axtarırıq.”
Komanda ikinci hissəyə məhz bu tapşırıqla çıxır.
İndi təsəvvür edin ki, 47-ci və ya 48-ci dəqiqədə yenə qol buraxır.
Soyunub-geyinmə otağında qurulan plan iki dəqiqənin içində dağılır.
0:1-i çevirmək üçün hazırlanmış taktika artıq 0:2 vəziyyətinə uyğun deyil.
Burada oyunun psixologiyası da dəyişir.
2:0 oldu – bundan sonra öndə olan komanda niyə hücumu davam etdirsin?
Score effects anlayışının əhəmiyyəti məhz burada ortaya çıxır.
Futbol üzrə aparılmış elmi tədqiqatda komandaların bir qol öndə olduğu zaman topa sahibolmasının, rəqib meydançasının son üçdəbirinə daxilolmalarının və qapıya dəqiq zərbələrinin azaldığı müəyyən edilib. Başqa sözlə, hesab özü komandanın davranışını dəyişir.
İndi bunu 48-ci dəqiqədə 2:0 önə keçən komanda üçün düşünək.
Qarşıda təxminən 42 dəqiqə var. Amma həmin komandanın üçüncü qola ehtiyacı varmı?
Əlbəttə, fürsət düşsə vuracaq. Lakin artıq:
“Üçüncü qolu mütləq vurmalıyıq”
məcburiyyəti yoxdur.
Əvəzində belə düşünə bilər:
“Topu itirməyək.”
“Arxada boşluq verməyək.”
“Rəqib açılsa, əks-hücum edərik.”
“Əlimizdə iki top üstünlük var, oyunu nəzarətdə saxlayaq.”
Beləcə ilk 48 dəqiqədə iki qol vuran komanda növbəti 42 dəqiqədə əvvəlki qədər risk etməyə bilər.
Mərc edən isə tamam başqa şey görür:
“48-ci dəqiqədir, artıq iki qol var. Qarşıda hələ yarım oyun qalıb. Buradan 3-cü qol necə gəlməsin?”
Futbol komandası isə “iki qol vurmuşuq, üçüncü də lazımdır” məntiqi ilə yox, “bu hesabla oyunu necə qazanaq?” məntiqi ilə oynayır.
Geridə qalan komanda hücum edir, amma bu da qol demək deyil
İlk baxışdan başqa bir arqument ortaya çıxır:
“Yaxşı, 2:0 öndə olan geri çəkilsin. Uduzan komanda hücum etməyəcək?”
Edəcək.
Amma hücumların sayı ilə onların keyfiyyəti eyni şey deyil.
0:2 geridə olan komanda daha çox top saxlaya, çoxlu cinah ötürməsi edə, uzaqdan zərbə vura və kornerlər qazana bilər. Statistikaya baxanda hətta üstün tərəf kimi görünə bilər.
Amma rəqib artıq cərimə meydançasının mərkəzini bağlayıbsa və bütün komanda topun arxasına keçirsə, geridə olan tərəf çox hücum edib az təhlükə yarada bilər.
Bu, əvvəl danışdığımız score effects hadisəsinin canlı mərcdə ən aldadıcı tərəflərindən biridir: uduzan komandanın statistikası böyüyür, amma onun qol ehtimalı həmin statistika qədər sürətlə artmaya bilər.
Bəs ikinci qol hesabı 1:1 edirsə?
Bu halda mexanizm bir qədər başqadır.
Bir komanda 45+1-də 0:1 geriyə düşüb, soyunub-geyinmə otağına məğlub vəziyyətdə gedir. İkinci hissəyə çox aqressiv başlayır və 48-ci dəqiqədə 1:1 edir.
Tribunadakı azarkeş və canlı mərc edən adam düşünür:
“İndi oyun lap açıldı.”
Amma 1:1-dən sonra həmin komandanın əvvəlki təcili ehtiyacı aradan qalxıb. Artıq hesabı qovmur. Digər tərəf də bir neçə dəqiqə ərzində üstünlüyünü itirdiyi üçün əvvəlcə müdafiəsini qaydaya salmağa çalışa bilər.
Beləcə matçın 40–49-cu dəqiqələr arasında yaşadığı emosional qarışıqlıq 50-ci dəqiqədən sonra sakitləşə bilər.
Bu, 1:1-dən sonra üçüncü qolun gəlməyəcəyi demək deyil. Sadəcə 47–48-ci dəqiqədə hesabın bərabərləşməsi bəzən qarşılıqlı, fasiləsiz hücumun başlanğıcı yox, oyunun yenidən tarazlaşması olur.
İspaniya çempionatından çox yaxşı nümunə məhz belədir.
İspaniya: “Real Madrid” – “Vilyarreal” – 45+1 və 48, sonra 42 dəqiqə qol yoxdur
21 sentyabr 2016-cı ildə La Liqada “Real Madrid” “Vilyarreal”ı qəbul edirdi.
Birinci hissənin əlavə edilmiş vaxtında Bruno Soriano penaltidən vurdu:
45+1 – Real Madrid 0:1 Vilyarreal
Komandalar fasiləyə bu hesabla getdilər.
İkinci hissə başlayan kimi Serxio Ramos cavab verdi:
48 – 1:1
İlk baxışdan qol mərc edən üçün ideal ssenaridir. 45+1-də bir qol, 48-də başqa qol. Qarşıda 42 dəqiqədən artıq futbol var.
Amma üçüncü qol gəlmədi.
Matç 1:1 başa çatdı.
Burada diqqət edilməli məsələ odur ki, iki qolun yaxın dəqiqələrdə görünməsi qarşıdakı 42 dəqiqənin də eyni templə davam edəcəyinə zəmanət vermədi. Ramosun qolundan sonra oyun yenidən bərabər hesab vəziyyətinə qayıtdı.
Yaponiya: “Fagiano Okayama” – “Qamba Osaka” – 45 və 48, hesab 2:0-da dondu
26 fevral 2025-ci ildə Yaponiyanın J1 Liqasında “Fagiano Okayama” – “Qamba Osaka” matçı keçirildi.
45-ci dəqiqədə Takahiro Yanaqi meydan sahiblərini önə çıxardı:
1:0.
Fasilədən sonra “Qamba Osaka” dəyişiklik də etdi və oyunun gedişinə təsir göstərməyə çalışdı. Amma cəmi üç dəqiqə sonra Kazunari İçimi ikinci qolu vurdu:
48-ci dəqiqə – 2:0.
Və bu, oyunun son qolu oldu.
J.Liqanın rəsmi hesabatında nəticə Fagiano Okayama 2:0 Qamba Osaka, qollar isə məhz 45 və 48-ci dəqiqələr göstərilir. Rəsmi oyun icmalında da ikinci qoldan sonra “Qamba”nın hücum etməyə çalışdığı, Okayamanın isə üçlü müdafiəsi başda olmaqla hücumları dəf etdiyi qeyd olunur.
Bu, söhbət etdiyimiz ssenarinin demək olar ideal nümunəsidir.
45-ci dəqiqədə 1:0.
48-ci dəqiqədə 2:0.
Mərc edən adam deyə bilər:
“48-də artıq iki qol var, burada 2.5 üst gələcək.”
Amma 48-ci dəqiqədən final fitinə qədər bir qol da vurulmadı.
Üstəlik rəsmi J.Liqa statistikasında “Qamba Osaka”nın bütün matç ərzində cəmi 6 zərbə, qapı çərçivəsinə isə 0 dəqiq zərbə vurduğu göstərilir. Yəni 0:2 geridə qalması avtomatik olaraq real qol təhlükəsinə çevrilmədi.
Bu detal canlı mərc üçün xüsusilə vacibdir. Sadəcə:
“Uduzan komanda indi məcbur hücum edəcək”
demək azdır.
Necə hücum edir?
Baxılmalı olan budur.
Argentina: “Boka Xuniors” – “River Pleyt” – iki zərbə, iki ağır psixoloji zərbə
9 noyabr 2025-ci ildə Argentina çempionatında Superklasiko oynanıldı: “Boka Xuniors” – “River Pleyt”.
45+1-ci dəqiqədə Eksekiel Sebalyos “Boka”nı önə çıxardı:
1:0.
“River” bu qoldan sonra dərhal cavab verməyə vaxt tapmadı və fasiləyə məğlub getdi.
İkinci hissə başlayan kimi isə daha ağır zərbə aldı.
47-ci dəqiqədə Migel Merentiel:
2:0.
Və hesab daha dəyişmədi. “Boka” oyunu 2:0 qazandı.
Burada mərc psixologiyası baxımından çox maraqlı vəziyyət yaranır. Protokolda iki qol bir-birinin yanında görünür:
45+1 – Sebalyos
47 – Merentiel
İnsanın gözü bunu sanki meydanda iki dəqiqə ərzində baş vermiş böyük hücum dalğası kimi qəbul edir.
Əslində isə birinci qolun ardınca fasilə gəlib. “River” 0:1 vəziyyətinə uyğun yeni planla meydana çıxıb və həmin plan 47-ci dəqiqədə ikinci qolla dərhal sarsılıb.
Sonra isə oyunun məqsədi dəyişib.
“Boka” üçün üçüncü qoldan daha vacib olan artıq Superklasikoda 2:0 üstünlüyünü itirməmək idi.
Cənubi Koreya: 48-ci dəqiqəyə qədər üç qol, sonra heç nə
Cənubi Koreyadan nümunə birinci diviziondan yox, ölkənin peşəkar K League 2 çempionatındandır.
10 may 2025-ci ildə “Gyeongnam” “Bucheon FC 1995”i qəbul edirdi.
37-ci dəqiqədə qonaqlar önə keçdilər. Birinci hissənin əlavə olunmuş vaxtında Rodrigo Bassani fərqi artırdı:
45+2 – 0:2.
İkinci hissə başlayan kimi Çoi Von-Çol 48-ci dəqiqədə üçüncü qolu vurdu:
0:3.
48-ci dəqiqəyə qədər artıq üç qol vurulmuşdu. Normal mərc refleksi nə deyər?
“Bu templə burada dördüncü də gələcək.”
Amma gəlmədi.
Matç 0:3 başa çatdı. K League-in rəsmi materiallarında həmin qarşılaşmanın nəticəsi 3:0 kimi təsdiqlənir, hadisə protokollarında isə son iki qolun fasilə ətrafındakı həmin vaxtlara düşdüyü göstərilir.
Bu nümunə tezisin başqa tərəfini göstərir: məsələ oyunda artıq neçə qolun vurulması deyil. 48-ci dəqiqədə üç qol ola bilər və qalan 42 dəqiqə yenə qolsuz keçə bilər.
Niyə məhz fasilənin iki tərəfi belə aldadıcı görünür?
Çünki futbol matçında fasilə sadəcə 15 dəqiqəlik istirahət deyil. Bu, məşqçinin müdaxilə edə bildiyi ən böyük taktiki dayanacaqdır.
44-cü dəqiqədə qol buraxan komanda 45 saniyə sonra fasiləyə gedirsə, meydanda problemi düzəltməyə vaxt tapmır. Məşqçi soyunub-geyinmə otağında müdafiə xəttinin mövqeyini, pressinqi, cinahların davranışını, hətta oyun sistemini dəyişə bilir.
Sonra komanda ikinci hissəyə böyük enerji ilə çıxır.
Məhz buna görə ilk 4–5 dəqiqə bəzən qeyri-adi dərəcədə intensiv görünür.
Amma həmin ilk hücum dalğasında ikinci qol gəldikdən sonra oyun yenidən “normal” ritminə qayıda bilər.
2018-ci ildə 1179 Avropa kuboku oyununu təhlil edən araşdırmanın maraqlı nəticələrindən biri də budur ki, ev komandası fasilə ərəfəsində qol vurduqda onun ikinci hissədə növbəti qolu vurmaq ehtimalı müəyyən modellərdə daha aşağı çıxıb. Müəlliflər mümkün izahlardan biri kimi qoldan sonra yaranan arxayınlaşma və fasilədəki psixoloji-taktiki təsirləri müzakirə edirlər. Amma həmin tədqiqat bizim burada danışdığımız “45 + 48” kombinasiyasını ayrıca universal qanun kimi sübut etmir.
Bu fərqi saxlamaq vacibdir.
Yəni elmi nəticə:
“45-də və 48-də qol varsa, daha qol olmayacaq”
deyə bilməz.
Amma futbol məntiqi izah edə bilir ki, niyə məhz belə ssenaridən sonra müəyyən oyunlar birdən bağlana bilir.
İki qolun ardınca “Over”ə qaçmaq niyə təhlükəlidir?
Canlı mərcdə insanın ən asan düşdüyü tələlərdən biri son beş dəqiqədə gördüyü hadisənin növbəti 40 dəqiqədə də davam edəcəyini düşünməkdir.
45-ci dəqiqədə qol.
48-ci dəqiqədə qol.
Beyin dərhal deyir:
“Qol yağışı başlayıb.”
Bukmeker də bunu bilir. Hesab artıq dəyişib, zaman azalıb və canlı “üst” xətləri yeni vəziyyətə uyğun yenidən qiymətləndirilib.
Məsələn, oyun 48-ci dəqiqədə 2:0-dırsa, sadəcə “iki qol tez gəldi” deyib 2.5 üst seçmək üçün əsas yoxdur. Əvvəl meydanda 50–60-cı dəqiqələr arasındakı reaksiyaya baxmaq daha məntiqlidir.
0:2 geridə olan komanda həqiqətən rəqibin cərimə meydançasına girə bilir?
Yoxsa top onun ayağındadır, amma hücumlar sağdan-sola ötürmələrlə bitir?
Öndə olan tərəf üçüncü qolu axtarır?
Yoxsa iki dayaq yarımmüdafiəçisi ilə zonaları bağlayıb?
xG artır?
Qapıçı ard-arda seyvlər edir?
Yoxsa 15 dəqiqə ərzində bir normal qol vəziyyəti belə yaranmır?
Əsas məsələ budur.
2:0 ilə 1:1-i də eyni qiymətləndirmək olmaz
45 və 48-ci dəqiqələrdə qolların vurulmasını qeyd etmək kifayət deyil. Həmin qolların hesabı hara gətirdiyinə baxmaq lazımdır.
Əgər eyni komanda hər iki qolu vurub və 48-ci dəqiqədə 2:0 önə keçibsə, score effects baxımından oyunun bağlanması üçün daha aydın səbəb yaranır. Liderin risk etməyə ehtiyacı azalır.
Əgər ayrı-ayrı komandalar vurub hesab 1:1 olubsa, vəziyyət başqa cürdür. Burada heç kim nəticədən tam razı olmaya bilər. Xüsusilə böyük favorit evdə oynayırsa və qələbəyə ehtiyacı varsa, 1:1 oyunu bağlamaq əvəzinə daha çox aça bilər.
“Real Madrid” – “Vilyarreal”ın 1:1 bitməsi gözəl nümunədir, amma hər 1:1 həmin oyunun surəti deyil.
Eyni qayda 2:0 üçün də keçərlidir. Əgər uduzan komanda güclü favoritdirsə, qırmızı vərəqə yoxdursa və 50-ci dəqiqədən sonra ard-arda böyük qol imkanları yaradırsa, “45 və 48-də qol gəlib, daha qol olmaz” deyib kor-koranə “Alt” seçmək yanlış olar.
Dəqiqə siqnaldır, hökm deyil.
Bu dörd oyunda ortaq olan maraqlı detal
Yaponiya:
Fagiano Okayama – Qamba Osaka 2:0
45 və 48-ci dəqiqələr – sonra qol yoxdur.
İspaniya:
Real Madrid – Vilyarreal 1:1
45+1 və 48-ci dəqiqələr – sonra qol yoxdur.
Argentina:
Boka Xuniors – River Pleyt 2:0
45+1 və 47-ci dəqiqələr – sonra qol yoxdur.
Cənubi Koreya, K League 2:
Gyeongnam – Bucheon FC 1995 0:2
45+2 və 48-ci dəqiqələrdə ardıcıl son iki qol – sonra qol yoxdur.
Dörd müxtəlif futbol mühiti, dörd fərqli qarşılaşma və eyni maraqlı mənzərə: fasilənin hər iki tərəfində çox qısa müddətdə qol görünür, amma ikinci hissənin qalan böyük hissəsi qolsuz keçir.
Bu nümunələri “sistem tapdıq” kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Dörd oyun statistik qanun yaratmır. Əks nümunələr də kifayət qədərdir.
Amma canlı oyunu oxumaq üçün faydalı müşahidə yaradır.
45-ci dəqiqənin ətrafında qol gəlib, ikinci hissənin ilk 4–5 dəqiqəsində daha bir qol vurulursa, avtomatik:
“İki qol bu qədər tez gəldisə, daha biri mütləq olacaq”
düşünmək əvəzinə tam tərs sual vermək lazımdır:
İkinci qol oyunu açdı, yoxsa əslində oyunu bağladı?
Əgər 48-ci dəqiqədə hesab 2:0 olubsa, lider artıq riskdən imtina edirsə, geridə qalan tərəfin topa sahibolması keyfiyyətli vəziyyət yaratmırsa və 55–60-cı dəqiqələrə qədər matç yenidən sakitləşibsə, ilk baxışda “qollu oyun” təsiri bağışlayan qarşılaşma məhz həmin anda azqollu ikinci hissəyə çevrilə bilər.
Yəni əsas siqnal 45 və 48 rəqəmlərinin özü deyil. Əsas siqnal 48-ci dəqiqədə vurulan ikinci qolun komandaların bundan sonrakı məqsədini necə dəyişməsidir.
Canlı mərc edən adam üçün sual da “iki qol gəldi, üçüncü nə vaxt gələcək?” olmamalıdır.
Bunlar da maraqlıdır
