Qara magiya ən ümumi mənada görünməyən qüvvələrdən başqa insanın həyatına müdaxilə etmək, onu öz iradəsinə tabe etdirmək, münasibətini dağıtmaq, yolunu bağlamaq, qorxutmaq, zəiflətmək və ya ona zərər yönəltmək məqsədilə istifadə edildiyi düşünülən magiya ənənələrinə verilən addır. Ağ magiyada əsas fikir qoruma, şəfa və bərəkətdirsə, qara magiyada diqqət adətən qarşı tərəfin taleyinə müdaxilə etməyə yönəlir.
Bu anlayışın özü nisbətən sonrakı dövrlərdə “ağ” və “qara” magiya şəklində sərtləşib. Qədim Misirli, Babil kahini və ya yunan sehrbazı öz fəaliyyətini mütləq “qara magiya” adlandırmırdı. Ancaq düşmənin adını gil heykəl üzərinə yazmaq, həmin heykəli sındırmaq, müəyyən şəxsin adını qurğuşun lövhəyə həkk edib qəbirə basdırmaq, insanı təmsil edən fiqurun əllərini bağlamaq və bədəninə mismar vurmaq kimi praktikalar çox qədimdir.
Ən maraqlısı isə budur ki, bu gün qorxu filmlərində gördüyümüz “insanın kuklasını düzəlt, onu iynələ” obrazı heç də müasir kino sənayesinin ixtirası deyil. Bu düşüncənin arxasında iki min ildən də qədim arxeoloji nümunələr dayanır.
Qədim Misirdə düşmənin özünü yox, surətini məhv edirdilər
Qara magiyanın ən qədim və təsirli nümunələrindən biri Qədim Misirdə görünür. Burada düşməni fiziki olaraq qarşısına gətirmək mümkün olmadıqda onun adını və surətini hədəfə çevirmək praktikası vardı.
Metropolitan Muzeyində saxlanılan təxminən e.ə. 1802–1550-ci illərə aid gil fiqurların üzərinə düşmən hesab edilən şəxslərin adları yazılmışdı. Muzeyin izahına görə həmin fiqurların torpağa qoyulması onların təmsil etdiyi şəxslərin məhv edilməsinə yönəlmiş sehrli hərəkət kimi düşünülə bilərdi.
Misirin məşhur execration texts – lənət mətnləri ənənəsində düşmənlərin adları qırmızı qabların və kobud insan fiqurlarının üzərinə yazılır, sonra həmin predmetlər mərasimlə sındırılırdı. Chicago Oriental Institute-un materialında bu hərəkət açıq şəkildə düşmən qüvvəsinin simvolik şəkildə darmadağın edilməsi ilə əlaqələndirilir.
Buradakı məntiq qara magiyanın sonrakı bütün kukla ənənələrinin əsasını izah edir:
Surət insanın özünü təmsil edir. Surət üzərində edilən hərəkət isə həmin şəxsə yönəldilmiş niyyətin maddi formasıdır.
Ad burada çox vacib idi. Çünki qədim mədəniyyətlərdə insanın adı onun sadəcə çağırış forması yox, şəxsiyyətinin bir hissəsi hesab edilirdi. Buna görə fiqurun üzərinə ad yazıldıqda o artıq “adi gil parçası” olmaqdan çıxır və konkret şəxsin simvoluna çevrilirdi.
Yunan və Roma dünyasında lənət lövhələri
Qədim Yunanıstan və Roma dünyasında qara magiyanın ən geniş yayılmış vasitələrindən biri defixiones, yəni bağlama və lənət lövhələri idi.
Adətən nazik qurğuşun təbəqə götürülür, üzərinə hədəf şəxsin adı və ona yönəldilmiş arzu yazılırdı. Sonra lövhə qatlanır, bəzən deşilir və qəbir, quyu, müqəddəs bulaq və ya yeraltı aləmlə əlaqəli hesab edilən başqa məkana qoyulurdu.
Britaniya Muzeyində belə yüzlərlə nümunə saxlanılır. Roma Britaniyasından olan bir lövhədə oğurlanmış əlcəklərin sahibinin tanrı Merkuridən oğrunun “qanını və sağlamlığını” almasını istədiyi yazılıb.
Başqa Roma lənətində isə Tretia Maria adlı qadının həyatı, ağlı, yaddaşı, orqanları və danışıq qabiliyyəti hədəfə alınır. Lövhənin üzərində yeddi deşik açılmışdı və muzey bunu lənətin təsirini gücləndirmək məqsədi daşıyan ritual hərəkət kimi izah edir.
Belə lövhələr yalnız ölüm və xəstəlik məqsədilə hazırlanmırdı. Onlardan:
məhkəmədə rəqibin danışığını “bağlamaq”, yarışda rəqib atlıya mane olmaq, sevgilini başqasından uzaqlaşdırmaq, bir insanı özünə bağlamaq və ticarət rəqibinin işini pozmaq üçün istifadə edilirdi.
Qədim Yunanıstanda məhkəmə qarşısına çıxacaq rəqib haqqında belə bir fikir ola bilərdi: dili lövhədə bağlanarsa, məhkəmədə də danışa bilməyəcək.
Qara magiyanın dili çox vaxt məhz belə simvolik paralellərlə işləyirdi.
İnsan kuklasına iynə batırmaq haradan gəlir?
Ən çox maraq doğuran hissə budur.
Bu gün “sehr kuklası” deyiləndə çox adam parça kukla və içərisinə sancılmış iynələr təsəvvür edir. Tarixdə isə belə fiqurlar parçadan başqa mum, gil, ağac və qurğuşundan da hazırlanıb.
Yunanıstanın Paros adasında tapılan e.ə. IV əsrin əvvəllərinə aid qurğuşun insan fiquru bunun ən güclü arxeoloji nümunələrindən biridir. Fiqurun bədəninə yeddi dəmir mismar vurulmuş, qolları arxadan bağlanmış və boynuna qurğuşun halqa keçirilmişdi. Üzərində hədəf şəxslə bağlı yazılar da vardı. Tədqiqatçılar bunu bağlama lənətində istifadə olunmuş insan surəti kimi qiymətləndirirlər.
Qədim Afinadan tapılmış başqa belə fiqurların əlləri və ayaqları bağlanmış, bəzilərinə mismar vurulmuş və kiçik tabutların içində qəbirə yerləşdirilmişdi.
Burada iynə və ya mismarın məqsədi sadəcə fiquru deşmək deyildi. Qara magiya ənənəsində bədənin hər hissəsinin müəyyən simvolik mənası ola bilərdi.
Baş – düşüncə və qərar.
Ağız – danışmaq.
Əllər – hərəkət və fəaliyyət.
Ayaqlar – yol və hərəkət azadlığı.
Ürək nahiyəsi – hisslər və sevgi.
Beləliklə kuklanın müəyyən hissəsinin “bağlanması” və ya deşilməsi konkret sahəyə yönəldilmiş niyyətin rəmzi hesab edilirdi.
Bu yanaşma sonrakı Avropa cadugərlik ənənəsində poppet adı verilən kuklalarda da davam etdi.
Poppet nədir?
Poppet insanı təmsil edən kiçik fiqurdur. İngiltərənin Museum of Witchcraft and Magic kolleksiyasındakı materiallar göstərir ki, mum, gil və parçadan hazırlanan belə fiqurlar Britaniya magiya ənənəsində yüzillərlə istifadə olunub. Onlara iynə sancılması həm sevgi magiyasında, həm də lənətlərdə qeydə alınıb. Orta əsr magiya kitablarında və cadugərlik məhkəmələrinin sənədlərində də buna dair məlumatlara rast gəlinir.
Burada çox maraqlı bir yanlış anlaşılma yaranıb. Bu cür kuklalara bu gün tez-tez “voodoo doll” – vudu kuklası deyilir.
Əslində iynələnən insan kuklasının Avropada Vodoudan əvvəl də uzun tarixi var. Museum of Witchcraft and Magic bu obrazın “Voodoo doll” adlandırılmasının nisbətən yeni olduğunu və poppet ənənəsinin Britaniya magiyasında yüzillər əvvələ getdiyini qeyd edir.
Haiti Vodou-su isə Qərbi və Mərkəzi Afrika dini ənənələri ilə katolisizmin qarışdığı mürəkkəb dini sistemdir; onu yalnız “kuklaya iynə batırmaq”la eyniləşdirmək çox dar təsəvvürdür.
Kukla konkret insana necə “bağlanırdı”?
Kukla magiyasının ən mühüm anlayışlarından biri əlaqə yaratmaq idi.
Adi parçadan tikilmiş fiqur hələ heç kimi təmsil etmir. Ona görə müxtəlif xalq magiyası ənənələrində fiqurun konkret insanla bağlanması üçün onun şəxsiyyətini göstərən elementlər əlavə edilirdi.
Bunlara ad və soyad, saç, dırnaq, geyimdən parça, fotoşəkil və şəxsin istifadə etdiyi başqa əşya aid edilə bilərdi.
Cadugərlik muzeylərində qorunan poppet nümunələrinin tarixçələrində də hədəf şəxsin geyiminə və saçına aid elementlərin kuklaya əlavə edilməsindən bəhs olunur.
Qara magiya düşüncəsində bunun məntiqi belə qurulur: insana məxsus olan şey onun “izini” daşıyır. Fiqur həmin izlə əlaqələndirildikdə artıq sadə kukla deyil, həmin adamın ritual surəti hesab edilir.
Məhz buna görə qədim dövrdə təkcə ad yazmaq belə güclü hesab edilirdi. Fotoqrafiya olmayan dünyada insanın adı onun ən konkret simvolu idi.
Niyə kuklanın əlləri və ayaqları bağlanır?
“Bağlama” qara magiyanın ən qədim anlayışlarından biridir.
Latınca defixio və yunan katadesmos kimi terminlər də məhz bir insanın fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq, onu “bağlamaq” düşüncəsi ilə əlaqələndirilir.
Bir tacirin işi bağlana bilər.
Bir rəqibin dili bağlana bilər.
Bir kişinin başqa qadına getməsi bağlana bilər.
Bir idmançının gücü bağlana bilər.
Bir məhkəmə rəqibinin düşüncəsi və danışığı bağlana bilər.
Buna görə fiqurun qollarının arxadan bağlanması fiziki hərəkətdən daha geniş məna daşıyırdı. Kukla artıq:
“Sən istədiyini edə bilməyəcəksən”
mesajının maddi formasına çevrilirdi.
Paros fiqurunun qollarının arxaya bağlanması, boynunun halqa ilə sıxılması və müxtəlif yerlərdən mismarlanması bunun olduqca aydın nümunəsidir.
Qara magiyada düyün nə üçün istifadə olunur?
Kukladakı bağlama ilə ipin düyünlənməsi eyni simvolik ailəyə daxildir.
Düyün bağlamaq bir hadisəni “dondurmaq”, bir insanı müəyyən vəziyyətdə saxlamaq və ya bir münasibəti bağlamaq rəmzi kimi çox qədimdir.
Məhəbbət magiyasında iki insan bir-birinə bağlanır.
Ayrılıq magiyasında başqa istiqamətdə əlaqə kəsilir.
Zərər magiyasında isə insanın bəxti, işi və ya hərəkət qabiliyyətinin “düyünə düşdüyü” düşünülür.
Bu səbəbdən sap, ip və düyün qara və ağ magiyanın hər ikisində görünür. Fərq yenə məqsəddədir.
Ağ magiyada qoruyucu düyün bağlanır.
Qara magiyada qarşı tərəfin yolunun bağlanması nəzərdə tutula bilər.
Qəbiristanlıq niyə qara magiya ilə bu qədər əlaqələndirilir?
Qəbiristanlıq qara magiya folklorunda xüsusi məkandır, çünki o, canlılarla ölülərin dünyasının fiziki sərhədi kimi qəbul edilir.
Qədim yunan lənət lövhələrinin və insan fiqurlarının tez-tez qəbirlərə yerləşdirilməsi bunun çox qədim nümunəsidir. Məntiq belə idi: lənət yeraltı qüvvələrə nə qədər yaxın yerləşdirilərsə, onun həmin aləmə çatması bir o qədər asan olar.
Penn Museum məhz buna görə qədim lənət lövhələri və kuklalarının qəbirlərə qoyulmasını onların yeraltı dünyanın intiqamçı ilahələri ilə yaxın təmas yaratması ilə izah edir.
Bu ənənədə qəbir torpağı da zamanla ayrıca simvolik maddəyə çevrilib.
Torpaq ölənin bədəni ilə, bədən ölüm aləmi ilə, ölüm aləmi isə görünməyən qüvvələrlə əlaqələndirilir.
Qara magiya mətnlərinin qəbir, quyu, mağara və yeraltı yerlərə marağı məhz bundan gəlir.
Niyə qurğuşun?
Qədim lənət lövhələrinin böyük hissəsinin qurğuşundan olması da maraqlı seçimdir.
Qurğuşun ağır, tutqun, soyuq görünüşlü və asan yazılan metaldır. Ən vacibi isə qədim simvolik sistemlərdə o, ağır və “aşağı” xarakterli metal kimi qəbul edilirdi.
Sonrakı astroloji-okkult sistemlərdə qurğuşun Saturn planetinə bağlandı. Saturn isə məhdudiyyət, ağırlıq, zaman, yaşlılıq və ölüm kimi anlayışlarla əlaqələndirilirdi.
Beləliklə lənət üçün qurğuşun təbəqəsinin seçilməsi həm praktik, həm də simvolik baxımdan uyğun idi.
Britaniya Muzeyində Yunanıstan, Kipr, İtaliya və Roma Britaniyasından çoxsaylı qurğuşun lənət lövhələri qorunur.
Qara şam niyə qara magiyanın rəmzinə çevrilib?
Şam ritual magiyada işıq mənbəyindən daha artıq məna daşıyır. Alov hərəkət edir, yüksəlir, maddəni əridir və sonda özü də yox olur. Buna görə şam niyyətin görünən formasına çevrilib.
Qara rəng isə gecə, son, ölüm, gizlilik və udma ilə əlaqələndirilib. Qara magiya ənənəsində qara şam bəzən lənət, bağlama və uzaqlaşdırma niyyəti ilə əlaqələndirilir.
Maraqlıdır ki, qara şam yalnız zərər ritualında istifadə olunan simvol deyil. Bəzi müasir magiya ənənələrində o, mənfi təsiri udmaq və bitirmək üçün də işlədilir.
Yəni qara rəngin mənası həmişə “pislik” deyil. Onun əsas xüsusiyyəti daha çox qaranlıq, sonlanma və udma simvolizmi ilə bağlıdır.
Güzgü qara magiyada niyə qorxulu əşyadır?
Güzgü qədimdən iki dünyanın sərhədi kimi qəbul edilən əşyalardandır.
İnsan özünü orada görür, amma gördüyü dünya real otağın tərsinə çevrilmiş surətidir. Buna görə müxtəlif mistik sistemlər güzgüyə sadəcə məişət əşyası kimi yanaşmayıblar.
Qara magiya folklorunda güzgü:
başqa aləmə pəncərə, ruh çağırma vasitəsi, insanın surətini saxlaya bilən predmet və görünməyən varlıqları göstərən səth kimi düşünülüb.
Ölən adam olan evdə güzgülərin örtülməsi ənənəsinin müxtəlif xalqlarda yaranması da bu qorxunun bir hissəsidir.
Kukla ilə güzgünün ortaq tərəfi var: hər ikisi insanın özünü yox, onun surətini göstərir.
Qara magiyada isə surət çox vaxt insanın özü qədər əhəmiyyətli hesab edilir.
Sevgi magiyası nə vaxt qara magiyaya çevrilir?
Ən mübahisəli sahələrdən biri məhəbbət sehridir.
“İki insanın münasibəti yaxşılaşsın” niyyəti ilə “bu insan məni istəməsə də, məndən ayrıla bilməsin” eyni şey deyil.
İkinci halda artıq qarşı tərəfin iradəsinə müdaxilə edilir.
Qədim yunan və Roma magiyasında məhəbbət və erotik bağlama lənətləri çox geniş yayılmışdı. Curse tablets yalnız düşmənləri xəstələndirmək üçün yox, bir insanı seksual və emosional olaraq başqa birinə yönəltmək üçün də istifadə edilirdi.
Kukla magiyasının sevgi üçün işlədilməsi də Avropa sənədlərində qeyd olunur. Museum of Witchcraft and Magic iynəli poppetlərin təkcə lənət yox, love magic məqsədi ilə də istifadə olunduğunu bildirir.
Qara sevgi magiyasının məntiqi belədir: qarşı tərəfin qərar vermək azadlığı deyil, onun bağlanması hədəflənir.
Buna görə belə rituallarda düyün, kukla, ad və bağlama simvollarının çox görünməsi təsadüfi deyil.
Ayrılıq magiyası
Qara magiyanın ən qədim mövzularından biri iki insanı ayırmaqdır.
Bir cütlüyün arasında dava yaratmaq, birinin digərindən soyumasını istəmək, ər-arvadın ayrılması və sevgilinin başqa tərəfə yönəlməsi müxtəlif mədəniyyətlərdə sehrin zərərli formaları sırasında göstərilib.
İslamın bu mövzuya münasibəti xüsusilə maraqlıdır. Quranın Bəqərə surəsinin 102-ci ayəsində sehrdən danışılarkən insanların öyrəndiyi şeylərdən biri konkret olaraq kişi ilə arvadının arasını ayırmaq kimi göstərilir və həmin bilik zərər gətirən bir şey kimi təqdim olunur.
Yəni münasibəti dağıdan magiya düşüncəsi təkcə Avropa cadugərlik folkloruna aid deyil. Yaxın Şərqin dini mətnlərində də çox qədimdən tanınan anlayışdır.
Yəhudilik qara magiyaya necə baxır?
Tövrat və sonrakı yəhudi dini ənənəsi cadugərlik, ölülərlə əlaqə yaratmaq və zərərverici sehr praktikalarına mənfi yanaşır.
Jewish Encyclopedia Tövratın müxtəlif sehr və falçılıq formalarını qadağan etdiyini, buna baxmayaraq qədim İsrail cəmiyyətində bu praktikaların tanındığını göstərir.
Talmud və sonrakı yəhudi mətnlərində sehrə dair çoxlu məlumatın qalması da onun tarixi cəmiyyətdə nə qədər yayğın olduğunu göstərir. Xüsusilə zərər vermək üçün edilən magiya rəsmi dini yanaşmada kəskin şəkildə pislənib.
Burada maraqlı məqam sözün gücünə verilən əhəmiyyətdir. Yəhudi mistik ənənələrində müqəddəs adlar və hərflər çox böyük qüvvə ilə əlaqələndirilirdi. Buna görə qoruyucu sözlə zərərverici söz arasındakı sərhəd də əhəmiyyətli idi.
Xristianlıqda qara magiya
Xristianlığın rəsmi mövqeyi daha sərtdir.
Katolik Kilsəsinin Katexizmi gizli qüvvələri insanın xidmətinə tabe etdirmək və başqa şəxs üzərində fövqəltəbii hakimiyyət qurmağa yönəlmiş sehr praktikasını qəbul etmir. Mətn xüsusi olaraq bildirir ki, zərər vermək niyyəti olan belə praktikalar daha ağır qiymətləndirilir.
Bu səbəbdən orta əsr Avropasında qara magiya sadəcə “pis əməl” deyil, dini baxımdan insanın qadağan olunmuş qüvvələrlə əlaqəyə girməsi kimi görülürdü.
Cadugərlik məhkəmələrində insan kuklası, iynə, qəribə yazılar, mum fiqurları və başqa predmetlərin bu qədər qorxu yaratmasının səbəblərindən biri də buydu.
Əgər hansısa şəxsin evində mumdan hazırlanmış və başqa adamın adını daşıyan deşilmiş fiqur tapılırdısa, bu adi oyuncaq kimi qiymətləndirilmirdi.
İslamda qara magiya – sihr
İslam ənənəsində bu sahə əsasən sihr anlayışı ilə əlaqələndirilir.
Quranın Bəqərə surəsinin 102-ci ayəsi sehrin insanlara zərər verən tərəfini açıq şəkildə vurğulayır və ər-arvad arasını ayırmağı ayrıca nümunə göstərir. Ayədə insanların “özlərinə zərər verən və fayda verməyən” şeyləri öyrəndikləri bildirilir.
İslam xalq inanclarında sonrakı əsrlərdə insanın saçından, dırnağından, geyimindən və adından istifadə edilən sehr təsəvvürləri də geniş yayılıb. Bu, şəxslə predmet arasında birbaşa əlaqə yaratmaq düşüncəsinin Yaxın Şərqdə də tanındığını göstərir.
Ənənəvi İslam yanaşması isə qara sehrə qarşı Quran ayələri, dua və ruqyə ilə qorunmanı önə çəkir.
Qara magiya ilə satanizm eyni şeydirmi?
Xeyr, bunlar tarixən eyni anlayış olmayıb.
Qara magiya satanizm termini yaranmazdan minillər əvvəl mövcud idi. Qədim Misirdə düşmən fiqurlarının sındırıldığı vaxt nə müasir satanizm vardı, nə də xristianlıqdakı Satan anlayışı indiki formada mövcud idi.
Qara magiyanın əsas xətti zərər, bağlama və qarşı tərəfə təsirdir.
Satanizm isə ayrı dini, fəlsəfi və mədəni cərəyanların ümumi adıdır.
Sonrakı Avropa mədəniyyətində demon çağırma, qara magiya, cadugərlik və satanizm bir-birinə qarışdığı üçün bu gün insanların beynində çox vaxt eyni mənzərə yaranır.
Tarixi baxımdan isə fərqləndirmək lazımdır.
Qara magiyada ən çox nələrə rast gəlinir?
Müxtəlif ənənələrdə formalar dəyişsə də bir neçə element əsrlərlə təkrar olunur: insanı təmsil edən fiqur, hədəfin adı və ya ona aid əşya, bağlama və düyün, lənət yazısı, qurğuşun və digər ağır materiallar, qəbir və yeraltı məkanlar, şam və rəng simvolizmi, xüsusi söz və adlar.
Bunların hər birinin arxasında eyni prinsip dayanır:
görünməyən niyyəti görünən obyektə çevirmək.
Nifrət sadəcə hissdir.
Kukla isə həmin nifrətin maddi surətidir.
“Danışa bilməsin” sadəcə arzudur.
Ağzından mismarlanmış fiqur isə həmin arzunun rəmzidir.
“Məndən uzaqlaşa bilməsin” bir düşüncədir.
Bağlanmış əllər və ayaqlar həmin düşüncənin görünən formasıdır.
Qara magiyanın vizual gücü də məhz buradan gəlir.
Müasir dövrdə qara magiya
Bu gün qara magiya əvvəlki kimi yalnız kənd sehrbazının və ya gizli grimuar oxuyan adamın dünyasında qalmayıb. İnternet sayəsində qədim lənət lövhələrindən orta əsr poppetlərinə, planetar magiyadan müxtəlif xalq ənənələrinə qədər yüzlərlə sistem bir-birinə qarışıb.
Müasir okkult mühitdə “hex”, “curse”, “binding”, “baneful magic” kimi terminlər geniş işlədilir. Bəziləri qədim yunan və Roma magiyasından ilham alır, digərləri Avropa xalq cadugərliyinə, başqa qruplar isə öz yerli ənənələrinə müraciət edir.
İnsan kuklası da yox olmayıb. Museum of Witchcraft and Magic-in kolleksiyasında XX əsrdə belə hazırlanmış və iynə, sancaq və müxtəlif şəxsi elementlərlə əlaqələndirilən poppetlər saxlanılır.
Yəni e.ə. IV əsrdə qurğuşundan insan fiquru düzəldib əllərini bağlayan adamla XX–XXI əsrdə parçadan kukla düzəldən insanın istifadə etdiyi material fərqlidir, amma düşüncə təəccüblü dərəcədə oxşardır:
“İnsan özü burada deyil, amma onun surəti mənim qarşımda olduğu üçün təsiri onun üzərinə yönəldə bilərəm.”
Bəlkə də qara magiyanın minillər boyu dəyişmədən qalan ən əsas sirri budur. Onun mərkəzində nə şam, nə iynə, nə qurğuşun, nə də kukla dayanır.
Əsas şey əlaqədir.
Adla insan arasında əlaqə.
Saçla onun bədəni arasında əlaqə.
Kukla ilə onun surəti arasında əlaqə.
Düyünlə bağlanmaq arasında əlaqə.
Mismarla hərəkətsizlik arasında əlaqə.
Qəbirlə ölülər aləmi arasında əlaqə.
Qara magiyanın bütün böyük ənənələri bu görünməyən əlaqələri maddi simvollara çevirməyə çalışıb. Elə buna görə minillər əvvəl Misirdə düşmənin gil fiquru sındırılırdı, Afinada qurğuşun kukla mismarlanıb qəbirə qoyulurdu, orta əsrlərdə mumdan insan surəti düzəldilirdi və sonrakı xalq cadugərliyində parça poppetə iynə sancılırdı.
Forma dəyişib, amma fikir dəyişməyib: insanın surətinə toxunmaqla onun taleyinə toxunmaq.
Bunlar da maraqlıdır
