Valideyn üçün övladının qumara qurşandığını qəbul etmək onsuz da ağırdır. Qız övladı olanda isə bizim ailələrdə bu xəbərin üstünə başqa qorxular da gəlir. Ana fikirləşir ki, “atası bilsə, evdə qiyamət qopacaq”, ata düşünür ki, “mənim qızım belə şey etməz”, qardaş eşitsə, telefonunu əlindən almaq istəyəcək. Bir tərəfdən də “qohum-qonşu bilməsin”, “sabah ailə quranda qarşısına çıxmasın” qorxusu başlayır.
Amma həmin anda ən vacib məsələ nə qohumdur, nə gələcək toy, nə də “el içində biabır olmaq”. Əsas məsələ qızın qumarla münasibətinin nə qədər irəli getdiyini öyrənməkdir.
Əgər bir ana öyrənirsə ki, qızı kazino və mərc oyunlarına pul xərcləyir, ilk reaksiyası çox vaxt belə olur: “Telefonunu ver görüm”, “nə qədər pul uduzmusan?”, “sən nə vaxtdan belə olmusan?”, “sənə verdiyim tərbiyə bu idi?” Sonra ata çağırılır, kartlar əlindən alınır, telefon yoxlanılır, bəzən qışqırıq, təhqir, hətta evdən çıxmağa qadağa başlayır.
Valideyn bunları pis niyyətlə etmir. Qorxur. Amma qorxudan verilən qərar həmişə düzgün qərar olmur.
İlk addım qızı döyə-döyə etiraf etdirmək yox, həqiqəti gizlətməyəcəyi şərait yaratmaqdır.
Ana qızı ilə tək qalanda ona “səni məhv edənə qədər oynayacaqsan?” demək əvəzinə daha ağır, amma daha faydalı bir sual verə bilər:
“Mən səni danlamaq üçün yox, nə qədər dərinə getdiyini bilmək üçün soruşuram. Mənə hər şeyi danış. Nə qədər pul uduzmusan?”
Burada “hər şeyi” sözü çox vacibdir. Çünki valideynin bildiyi 300 manatın arxasında 3000 manat ola bilər.
Əvvəlcə pulun yox, problemin ölçüsünü tapmaq lazımdır
Qız deyə bilər: “Ana, cəmi bir-iki dəfə oynamışam”.
Amma sonra məlum olur ki, telefonda beş kazino tətbiqi var. Kart tarixçəsində gecə saat 2-də, 3-də ödənişlər görünür. Maaşı aldığı gün pulun yarısı gedir. Bir rəfiqəsindən 200 manat, digərindən 300 manat borc alıb. Evdəkilərə “iş yoldaşımızın ad günüdür” deyib pul istəyib. Qızıl sırğasının birini “itirmişəm” deyib, əslində satıb. Kredit kartından pul çəkib. Bəlkə də hansısa sürətli kredit tətbiqindən borc götürüb.
Valideyn yalnız “nə qədər uduzmusan?” soruşmamalıdır. “Kimə borcun var?”, “kredit götürmüsən?”, “kimdənsə gizli pul almısan?”, “qızıl və ya başqa əşya satmısan?”, “hesabında indi nə qədər pul qalıb?”, “borcu qaytarmaq üçün yenidən oynayırsan?” suallarının da cavabı lazımdır.
Çünki qumar problemi dərinləşəndə insan çox vaxt qazanc dalınca deyil, itirdiyini geri qaytarmaq dalınca qaçmağa başlayır.
Qız 500 manat uduzubsa, beynində həmin 500 manat artıq adi itki kimi görünmür. “Mənim pulum orada qalıb” kimi düşünür. Bir 100 manat da qoyub 500-ü geri çıxarmaq istəyir. Sonra 600 manat olur. “İndi dayansam, hamısı batacaq” deyib yenə oynayır. 800 olur. Sonra 1000…
Valideyn kənardan baxıb deyir: “Ay bala, uduzduğunu görmürsən?”
Qız isə daxilində tamam başqa hesab aparır:
“Bir dəfə yaxşı tutsa, hamısını bağlayacağam.”
Problemin ən təhlükəli yerlərindən biri məhz budur.
“Borcunu mən bağlayım, sən də bir daha oynama” həmişə çıxış yolu deyil
Ana qızının 4000 manat borcu olduğunu öyrənəndə ilk fikri bu ola bilər: “Atan bilməsin. Qızıllarımı satım, borcunu bağlayaq, bu məsələ də burada bitsin.”
Bəlkə də ata xəbər tutmasın deyə ana öz adına kredit götürür. Qız söz verir:
“Bir də əlimi vurmayacağam.”
Ana inanmaq istəyir. Borc bağlanır. Evdə rahatlıq yaranır.
İki ay sonra məlum olur ki, qız yenə borcludur.
Bu dəfə 4000 yox, 6000 manat.
Ana dəli olmaq həddinə gəlir: “Mən sənin borcunu bağlamadım?”
Qız da deyir: “Ana, mən də istəmirdim belə olsun.”
Hər iki tərəf həqiqəti deyə bilər.
Problem ondadır ki, borcu bağlamaq qumar davranışını avtomatik müalicə etmir. Əgər qızın pul yatırmasına səbəb olan mexanizm dəyişməyibsə, ananın verdiyi pul yalnız köhnə borcu silib ona yenidən borclanmaq üçün yer aça bilər.
Ona görə də ailə borc məsələsini həll etməzdən əvvəl bütün maliyyə mənzərəsini ortaya çıxarmalıdır. Gizli kreditlər, kartlar, borclar, elektron pulqabılar və başqa öhdəliklər varsa, hamısı bilinməlidir. Əks halda ailə bir borcu bağlayıb iki həftə sonra digərini öyrənəcək.
Bəs niyə qız oynayır?
Bu sual “qız uşağı qumar oynayar?” sualından qat-qat vacibdir.
Biri sevgilisindən ayrılıb gecələr yata bilmir, telefonla oynamağa başlayıb. Biri işdə özünü uğursuz hiss edir. Biri ilk dəfə 20 manat qoyub 600 manat udub və beynində “mən bunu bacarıram” fikri yaranıb. Başqası sosial şəbəkədə kazino yayımlarına baxıb. Digəri rəfiqələri ilə əyləncə kimi başlayıb.
Bəzən də səbəb daha sadədir: pul.
Qız 700 manat maaş alır, amma sosial şəbəkədə başqa həyat görür. Biri Dubaydan foto paylaşır, biri yeni telefon alıb, biri bahalı restorandadır. Özü maaşının yarısını kreditə verir. Bir dəfə 50 manatdan 400 manat qazanır və beynində yeni qapı açılır:
“Deməli, maaşla mümkün olmayanı buradan edə bilərəm.”
İlk böyük qazanc bəzən böyük uduzmaqdan daha təhlükəli olur. Çünki insanın beyninə “mən burada pul qazana bilirəm” fikrini yerləşdirir.
Bir müddətdən sonra isə kazino artıq pul qazanmaq yeri də olmaya bilər. Qız əsəbiləşəndə oynayır. Darıxanda oynayır. Sevgilisi ilə dalaşanda oynayır. Maaş gələndə oynayır. Uduzanda yenə oynayır. Qazananda isə “bu gün əlim gətirir” deyib davam edir.
Beləcə oyun həyatın müxtəlif hisslərinə yapışır.
“Atan bilsə, səni öldürər” deməyin
Bizim ailələrdə qız övladının qumar problemi bəzən oğlanın problemindən daha çox gizlədilir.
Oğlan üçün “cavanlıq edib, qumara düşüb” deyirlər. Qız haqqında isə başqa sözlər başlayır: “Qız uşağı gecə kazino oynayar?”, “sabah bunu kim alacaq?”, “qohumlar bilsə nə deyəcək?”
Bu yanaşma problemi həll etmək əvəzinə qızı daha yaxşı yalan danışmağa öyrədə bilər.
Çünki qız bilir ki, həqiqəti desə, yalnız qumarına görə cavab verməyəcək. Telefonu yoxlanacaq, dostları sorğu-sual ediləcək, sevgilisi varsa onun üstünə gediləcək, “sabah səni kim alacaq?” söhbəti başlayacaq.
Belə olanda insanın ağlına nə gəlir?
Gizlətmək.
“Maaş gecikir.”
“Rəfiqəmə borc vermişəm.”
“Kartımdan səhvən pul çıxılıb.”
“Qızılı itirmişəm.”
“İş yoldaşım üçün kredit götürmüşəm.”
Yalanın birini qorumaq üçün ikincisi lazım olur.
Ailə bir müddətdən sonra qumarla yox, yalanlar şəbəkəsi ilə mübarizə aparır.
Qızın davranışının nəticələri olmalıdır, amma rüsvay edilmək həmin nəticələrdən biri olmamalıdır.
Telefonu əlindən almaq kifayət edəcəkmi?
Telefonu götürdün. Kartı bağladın. Maaş kartını anaya verdin.
Bəs sonra?
Qız işləyirsə, yenə pula çıxışı olacaq. Başqa kart aça bilər. Dostundan pul ala bilər. Başqa telefondan hesabına girə bilər. Ona görə yalnız texniki maneələr yaratmaqla kifayətlənmək olmaz.
Bununla belə, qumara çıxışı çətinləşdirmək faydasız da deyil. Mövcud olan yerlərdə qumar hesablarının bağlanması və özünü oyunlardan kənarlaşdırma alətlərindən istifadə, bankın imkan verdiyi halda qumar əməliyyatlarının bloklanması, kredit limitlərinin azaldılması və asan borclanma imkanlarının məhdudlaşdırılması kimi addımlar müalicənin yanında əlavə qoruyucu sədd yarada bilər.
Amma bütün bunların bir şərti var: qız özü də prosesə qoşulmalıdır.
Çünki 25 yaşlı qızın həyatını 24 saat nəzarətdə saxlamaq mümkün deyil. Ana gecə yatanda onun başının üstündə dayanmayacaq. İşə gedəndə yanında olmayacaq.
Əsas dəyişiklik qızın daxilində başlamalıdır.
Psixoloqa nə vaxt müraciət etmək lazımdır?
“Bir az iradəsi olsun, özü dayanar” fikri hər zaman işləmir. Qumar pozuntusu psixiatriya və psixologiyada sadəcə “pis vərdiş” kimi qəbul edilmir. Davamlı oynamaq, uduzulan pulun dalınca düşmək, ailədən qumarın miqyasını gizlətmək və qumara görə münasibət, iş və maliyyə vəziyyətinin zərər görməsi ciddi xəbərdarlıq əlamətləridir.
Qız dəfələrlə “dayandıracağam” deyib dayandıra bilmirsə, uduzduğu pulu qaytarmaq üçün yenidən oynayırsa, borc alırsa, ailəsinə yalan danışırsa, qumarı gizlədirsə və bütün fikri növbəti oyundadırsa, məsələni “özünə söz versin, keçəcək” səviyyəsində saxlamaq düzgün deyil.
Belə vəziyyətdə psixoloq və ya qumar davranışı üzrə təcrübəsi olan psixi sağlamlıq mütəxəssisinin köməyi ciddi şəkildə nəzərdən keçirilməlidir.
Bir məsələni də ailə bilməlidir. Böyük borc, ifşa olunmaq qorxusu və ağır qumar problemi insanı ümidsiz vəziyyətə sala bilər. Qız “mənim yaşamağımın mənası yoxdur”, “kaş öləydim”, “hamınızı biabır etdim”, “bu borcdan qurtuluş yoxdur” kimi sözlər deyirsə, bunu əsəbdən deyilmiş adi cümlə saymaq olmaz. Belə halda onu tək buraxmamaq və təcili peşəkar yardım almaq lazımdır.
Bəs ilk gecə ana konkret nə etsin?
Qızınızın qumara qurşandığını bu gün öyrənmisinizsə, həmin gecə bütün həyatını həll etməyə çalışmayın.
Əvvəlcə onunla sakit danışın və nə qədər oynadığını, nə qədər uduzduğunu, hazırda kimlərə və hansı təşkilatlara borclu olduğunu öyrənin. Qumar üçün yenidən borc götürməməsi və pul tapmaması üçün mümkün maliyyə yollarını birlikdə məhdudlaşdırın. Onun borcunu gizlicə ödəməyə tələsməyin. Sonra problemin səviyyəsini qiymətləndirə biləcək mütəxəssisə müraciət edin.
Ən vacibi isə söhbəti belə başlamayın:
“Bizi biabır etdin.”
“Qız uşağı da belə iş görər?”
“Sabah səni kim alacaq?”
“Bunu atan bilsə, səni evdən qovar.”
Bəlkə belə başlayın:
“Etdiyin işin ciddi problem olduğunu ikimiz də bilirik. Mən sənin qumar oynamağına kömək etməyəcəyəm, borclarını gizlətməyəcəyəm və sənə oynamaq üçün pul verməyəcəyəm. Amma bu problemdən çıxmaq istəyirsənsə, səni də tək qoymayacağam.”
Çünki valideynin ilk vəzifəsi qızını qumarın nəticələrindən sonsuzadək xilas etmək deyil.
Onun ilk vəzifəsi qızının həqiqəti gizlətmədən kömək istəyə biləcəyi qapını açıq saxlamaqdır.
Bunlar da maraqlıdır
