Cadugərlik, xalq magiyası və qədim okkult mətnlərdə bəzi heyvan və əşyalar təsadüfən seçilmir. Onların rəngi, gecə və gündüzlə əlaqəsi, doğub-törətmə xüsusiyyəti, insanların həmin canlı haqqında yüzillər ərzində yaratdığı inanclar bir-birinin üstünə yığılır. Qara toyuq və onun yumurtası da bu baxımdan ən maraqlı nümunələrdəndir. Avropadan Şərqi Avropaya, müxtəlif xalq sehrlərindən fransız grimuarlarına qədər qara toyuğun adı təkrar-təkrar qarşımıza çıxır.
Burada əsas məsələ sadəcə “toyuq qaradır, ona görə mistikdir” qədər bəsit deyil. Qara rəngin özü gecə, yeraltı dünya, görünməyən aləm və sirrlə əlaqələndirilib; toyuq isə yumurta verdiyi üçün həyatın yaranmasının canlı simvolu sayılıb. Bu iki məna bir heyvanda birləşəndə mistik təsəvvürdə olduqca güclü obraz ortaya çıxır: qaranlığın içindən həyat çıxaran canlı.
Ona görə qədim ayin və sehr ənənələrində qara toyuğa adi ev quşundan fərqli gözlə baxılması təəccüblü deyil.
Qara rəng niyə bu qədər vacibdir?
Qara rəng bir çox qədim mədəniyyətdə gecə, gizlilik, torpaq, ölüm və başqa aləmə keçidlə əlaqələndirilib. Folklor tədqiqatlarında qara heyvanların məhz gecə və “aşağı dünya” ilə əlaqələndirilməsinə çox rast gəlinir. Slavyan xalq magiyasına dair elmi araşdırmada qara toyuğun istifadəsinin yaxşı tanındığı, heyvanın qara rənginin onun gecə və xtonik – yeraltı dünya ilə bağlı xarakterini vurğuladığı qeyd olunur.
Buna görə ritual düşüncədə ağ heyvanla qara heyvan eyni məna daşımırdı. Ağ çox vaxt təmizləmə, işıq və qorunma ilə, qara isə görünməyən qüvvəni özünə çəkmək, özündə saxlamaq, başqa aləmlə əlaqə və sirr ilə bağlanırdı.
Qara toyuğun xüsusilə seçilməsi də buradan gəlirdi. Toyuq gündüz insanın həyətində gəzən adi ev heyvanıdır, amma gecə tamamilə başqa obraz alır. Qara lələklər gecə fonunda onu demək olar görünməz edir. Beləliklə, mistik təsəvvürdə o həm insan dünyasına aid canlıdır, həm də gecənin içində “itə bilən” varlıqdır.
Bəzi ənənələrdə məhz bu iki dünyaya aidlik xüsusi güc hesab olunurdu.
“La Poule Noire” – Qara Toyuq haqqında ayrıca sehr kitabı yazılmışdı
Qara toyuğun okkult tarixdəki əhəmiyyətini göstərən ən maraqlı faktlardan biri odur ki, onun adını daşıyan ayrıca məşhur fransız grimuarı mövcuddur: “La Poule Noire” – “Qara Toyuq” və ya “The Black Pullet”.
Sehr kitablarının tarixini araşdıran britaniyalı tarixçi Owen Davies göstərir ki, La Poule Noire ənənəsi XVIII əsr Fransasında artıq məşhur olan xəzinə tapma və ruh çağırma inancları ilə əlaqəli idi; kitabın məlum ilk nəşri isə XIX əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Qara toyuqla bağlı hekayələrdə onun sehrli xəzinə, qızıl və gümüşlə əlaqələndirilməsi xüsusilə diqqət çəkirdi.
Bu grimuarın süjetində Misir piramidaları, sehrbaz, talismanlar, gizli bilik və qızıl tapan qara toyuq obrazı bir-birinə qarışırdı. Qara toyuq burada yalnız heyvan yox, gizli sərvəti üzə çıxaran vasitə kimi təqdim edilirdi.
XVIII əsr Fransasında “qara toyuq” ritualının o qədər tanınması barədə məlumatlar var ki, 1775-ci ildə Jean Guillery və tərəfdaşlarının insanları guya pul gətirən sehrli qara toyuq əldə edə biləcəklərinə inandıraraq aldatmaları ilə bağlı məhkəmə işi belə qeydə alınıb. Yəni qara toyuğun sərvət və gizli qüvvə ilə əlaqəsi yalnız son dövr internet folkloru deyil; ən azı bir neçə yüzillik sənədləşmiş ənənəsi var.
Bəs qara toyuğun yumurtası niyə daha da güclü hesab olunur?
Toyuğun özündən də maraqlı olan onun yumurtasıdır. Çünki mistik sistemlərdə yumurta adi ərzaq kimi deyil, içində hələ görünməyən həyatı saxlayan qapalı qab kimi qəbul edilir.
Kənardan baxanda yumurta sakit və hərəkətsizdir. İçərisində isə uyğun şərait yaranarsa canlı formalaşa bilər. Buna görə yumurta çox qədimdən doğuluş, yaradılış, başlanğıc, məhsuldarlıq və həyat enerjisi ilə əlaqələndirilib.
Sehr düşüncəsində bunun ikinci tərəfi də var: əgər yumurta həyatı öz daxilində daşıya bilirsə, onun niyyəti, xəstəliyi, bəxti, mənfi təsiri və ya sehrli yükü də öz içinə götürə biləcəyi düşünülüb.
Oxford Academic-də dərc edilən tarixi araşdırmada XVI–XVIII əsr Latın Amerikası brujería ənənələrində yumurtanın sehrin “daşıyıcısı”, fal vasitəsi və insan üzərində təsir göstərən ritual predmeti kimi istifadə edildiyi göstərilir. Müəllif yumurtanın sadəcə passiv əşya sayılmadığını, ritualın nəticəsini daşıyan və dəyişdirən obyekt kimi qəbul edildiyini vurğulayır.
Buna görə qara toyuqla yumurta bir araya gələndə mistik simvolizm ikiqat artır:
qara toyuq – gecə, gizli aləm və sirr;
yumurta – həyat, yaranış və daxilində saxlanan qüvvə.
Belə baxışda qara toyuğun yumurtası sanki qaranlıq enerjinin içində həyat toxumu daşıyan qapalı qab hesab olunur.
“Qara yumurta” mütləq qara rəngli yumurta demək deyil
Burada çox maraqlı bir detal var. “Qara toyuğun yumurtası” ilə “qabığı qara olan yumurta” eyni şey deyil.
Məsələn, dünyanın ən məşhur tam qara toyuq cinslərindən biri İndoneziya mənşəli Ayam Cemanidir. Onun lələkləri, dərisi, dimdiyi, darağı və hətta bir çox daxili toxumaları çox tünd rənglidir. Buna baxmayaraq Ayam Cemani-nin yumurtası qara deyil, ağdan krem rənginə qədər olur. Cinsin rəsmi standartında yumurta qabığının məhz white-tinted to cream olduğu göstərilir.
Mistik baxımdan bu, maraqlı fərq yaradır: bəzi ənənələrdə əhəmiyyət yumurtanın öz rəngində yox, onu hansı toyuğun verdiyindədir.
Yəni qara toyuqdan çıxmış açıq rəngli yumurta da simvolik olaraq “qara toyuğun yumurtası”dır.
Əslində bu, mistik düşüncənin öz məntiqinə də uyğundur. Çünki əsas olan qabığın boyası deyil, yumurtanın hansı canlıdan gəlməsi, hansı xüsusiyyəti “daşıması”dır.
Cadugərlik muzeyindəki “Qara yumurta”
İngiltərədəki məşhur Museum of Witchcraft and Magic kolleksiyasında “Black Egg Experiment” – “Qara yumurta təcrübəsi” kimi qeydə alınmış xüsusi bir ritual obyekti mövcud olub.
Muzeyin məlumatına görə, yumurta xüsusi qabın içində, yastıq üzərində və şüşə örtük altında saxlanılırdı. Cecil Williamson bu obyekti məşhur The Black Pullet grimuarındakı təsvirlərdən ilhamlanaraq hazırlamışdı. Həmin ənənədə yumurta ilə qara toyuğun yaranması arasında birbaşa mistik əlaqə qurulurdu.
Daha maraqlısı budur ki, Williamsonun arxiv qeydlərində “qara yumurtalar” zərərverici sehr və intiqam magiyası ilə əlaqələndirilirdi. Muzey arxivində belə yumurtaların müəyyən şəxsin adına hazırlanaraq onun həyatındakı işığın və xoşbəxtliyin tədricən azalması ideyası ilə bağlandığı qeyd olunur.
Burada yumurtanın niyə seçildiyi yenə aydın görünür: içində həyat saxlaya bilən obyekt eyni zamanda ritual düşüncədə bir insanın taleyini simvolik şəkildə içərisində saxlayan qapalı qab roluna keçir.
Qara toyuq həm də “ötürücü” heyvan sayılırdı
Bəzi xalq sehrlərində qara toyuğun funksiyası tamam başqa idi. Heyvanın mənfi təsiri özünə çəkərək başqa yerə aparacağı düşünülürdü.
Ənənəvi şəfa praktikalarını araşdıran Cambridge mənbəsində də qara toyuğun bəzi sistemlərdə xəstədə və ya insanda olduğu düşünülən mənfi mənəvi təsiri öz üzərinə götürən heyvan kimi istifadə edilməsindən bəhs olunur. Burada rəng simvolizmi xüsusi qeyd edilir: qara toyuq arzuolunmaz mənəvi təsirin daşıyıcısına çevrilir.
Bu məntiqdə qara rəng sanki “uducu” xüsusiyyət qazanır. Necə ki, qara parça işığı özünə çəkir, mistik təfəkkürdə də qara heyvanın görünməyən təsiri özünə çəkə biləcəyi düşünülürdü.
Ona görə qara toyuq müxtəlif ənənələrdə həm mənfi enerjinin daşıyıcısı, həm görünməyən qüvvələrin vasitəçisi, həm də sərvət və gizli biliklə əlaqəli canlı kimi qarşımıza çıxır.
Bu qədər fərqli mədəniyyətdə eyni rəngdə eyni heyvanın dönə-dönə görünməsi onun folklordakı nüfuzunu daha da gücləndirib.
Toyuqla yumurtanın bir yerdə olması niyə xüsusi məna daşıyır?
Mistik baxışda toyuqla yumurtanın fərqi çox vacibdir.
Toyuq artıq yaranmış canlıdır.
Yumurta isə hələ müəyyənləşməmiş imkandır.
Yumurta daxilində nə isə başlaya bilər, inkişaf edə bilər və sonra qabığını sındırıb başqa formaya keçə bilər. Buna görə sehr ənənələrində yumurta dəyişiklik üçün çox münasib simvol hesab olunur.
Bir niyyət yumurtaya “bağlanırsa”, onun içəridə inkişaf etdiyi düşünülə bilər. Bir mənfi təsir yumurtaya köçürülürsə, qabığın həmin təsiri içəridə saxladığı qəbul edilə bilər. Yumurtanın qırılması isə bağlı olanın azad olması, tamamlanması və ya dağıdılması kimi yozula bilər.
Qara toyuğun yumurtasında isə bu təsəvvür daha mürəkkəbdir. Çünki yumurta həyatın simvoludur, onu verən qara toyuq isə gecə və görünməyən aləmlə bağlanır.
Yəni bu ikisinin birləşməsi mistik dildə belə oxuna bilər:
“Görünməyən aləmin içində yaranan yeni qüvvə.”
Bu səbəbdən qara toyuğun yumurtasının cadugərlikdə adi toyuq yumurtasından daha xüsusi hesab edilməsi həmin sistemin daxilində tam məntiqi görünür.
Qara toyuq yalnız Avropa cadugərliyində yoxdur
Qara toyuq obrazı yalnız fransız grimuarlarında görünmür. Tarixi mənbələr Avropa və başqa bölgələrdə müxtəlif ritual kontekstlərində onun istifadəsini göstərir.
XVII əsrin əvvəllərində Baltik bölgəsindən qeydə alınmış məlumatlarda müəyyən yerli dini ayinlərdə qara öküz, qara donuz və qara toyuq kimi heyvanların xüsusi seçildiyi göstərilir. Qadınların bəzi mərasimlərdə cökə ağacının altında qara toyuq təqdim etməsi barədə də məlumat var.
Slavyan folkloruna dair araşdırmalarda qara toyuğun ənənəvi magiyada tanınmış obraz olduğu ayrıca qeyd edilir.
İtaliya xalq sehrinə dair XIX əsrdə toplanmış mətnlərdə də “Il Pollo nero” – Qara Toyuq sehri haqqında ayrıca bölmə mövcuddur. Burada qara toyuqla əlaqəli ağır lənət və əks-sehr inancları qeydə alınıb.
Yəni qara toyuq sadəcə hansısa müasir qorxu filmindən cadugərliyə düşmüş obraz deyil. Onun mistik ənənədə izi çox daha dərindir.
Niyə başqa quş yox, məhz toyuq?
Bu sual xüsusilə maraqlıdır. Axı qarğa daha qara və daha sirli görünür. Bayquş gecə yaşayır. Bəs niyə yumurta və bəzi məişət sehrlərində toyuq bu qədər mühüm yer tutur?
Çünki toyuq insanın evinin içindəki mistik heyvandır.
Qarğanı hər gün tutub həyətində saxlamırsan. Bayquş gəlib hinində yaşamır. Toyuq isə insanla birlikdə yaşayır, hər gün yemək yeyir və davamlı şəkildə yumurta verir.
Yəni ən əlçatan “həyat yaradan” canlılardan biridir.
Üstəlik dişi toyuğun yumurtası özü qadın məhsuldarlığı, yaradılış və doğuşla asanlıqla əlaqələndirilə bilir. Qara rəng bu məhsuldarlığın üzərinə gecə, sirr və görünməyən qüvvə simvolikasını gətirir.
Beləliklə qara toyuq qəribə bir ziddiyyəti özündə birləşdirir:
qaranlıq + həyat,
gecə + doğuş,
gizlilik + məhsuldarlıq.
Mistik sistemlər isə məhz belə ziddiyyətlərə xüsusi güc verirlər.
Qara toyuğun ən böyük sirri elə yumurtasında gizlənir
İnsan əlinə yumurta götürəndə kənardan yalnız nazik qabıq görür. Amma həmin qabığın altında təbiətin ən qədim proseslərindən biri – həyatın formalaşması ehtimalı dayanır.
Qara toyuq isə yüzillər ərzində gecə, gizli sərvət, görünməyən qüvvələr, yeraltı dünya və cadugərliklə əlaqələndirilib. Buna görə onun yumurtası da sadəcə ərzaq deyil, həmin simvolik gücün qapalı formada saxlandığı obyekt kimi qəbul edilib.
Məhz buna görə qədim və xalq magiyası ilə maraqlanan mətnlərdə qara toyuqla yumurtanın birlikdə görünməsi təsadüfi deyil. Fransada onun adına ayrıca grimuar yaranıb, Slavyan folklorunda qara toyuq gecə və yeraltı dünya ilə bağlanıb, sehr muzeylərində “qara yumurta” ayrıca ritual predmeti kimi qorunub, müxtəlif ənənələrdə yumurta isə sehrin özünü daşıya bilən qab hesab edilib.
Bəlkə də qara toyuq və onun yumurtasının cadugərlikdə bu qədər uzunömürlü qalmasının əsas səbəbi elə budur: birində gecənin rəmzi, digərində isə həyatın sirri var. İkisi bir yerə gələndə isə qədim insan üçün bundan daha güclü mistik simvol tapmaq çətin idi.
Bunlar da maraqlıdır
