“Oğlumun seks həyatı yoxdur, həzzi mərcdən alır” – Çıxış yolu

“30 yaşlı oğlum var. İşləyir, evə gəlir, yeməyini yeyir, sonra telefonunu götürüb gecəyə qədər oyunlara baxır. Sevgilisi yoxdur, qadınlarla münasibət qurmağa da həvəs göstərmir. Amma mərc edəndə tamam dəyişir. Kuponu gələndə elə sevinir ki, sanki həyatda bundan böyük xoşbəxtliyi yoxdur. Mənə elə gəlir, oğlum həyatdan almalı olduğu həzzi mərcdən alır”.

Bəli, belə bir vəziyyəti yalnız “oğlanın sevgilisi yoxdur, ona görə mərc edir” kimi izah etmək düzgün olmaz. Seks həyatının olmaması avtomatik olaraq insanı qumara yönəltmir, necə ki, aktiv seks həyatı da ludomaniyadan qoruyan zəmanət deyil. Amma bu narahatlığın arxasında beynin mükafat sistemi ilə bağlı həqiqətən maraqlı bir mexanizm var.

İnsan beyni yeməkdən, seksdən, sosial münasibətlərdən, uğurdan, pul qazanmaqdan və başqa xoş təcrübələrdən mükafat alır. Bu prosesdə dopamin mühüm rol oynayır. Ancaq dopamini sadəcə “xoşbəxtlik hormonu” adlandırmaq elmi baxımdan dəqiq deyil. Dopamin daha çox motivasiya, mükafatın gözlənilməsi, öyrənmə və hansı hadisənin bizim üçün əhəmiyyətli olduğunun beyində işarələnməsi ilə əlaqədardır. Qumar da məhz bu sistemi özünə bağlaya bilir.

Təsəvvür edək ki, oğlan axşam evdə təkdir. Dostlarının bir hissəsi ailə qurub, sevgilisi yoxdur, başqa maraqları da azalıb. Telefonu açır:

“Bu gün bir dənə kupon yazım.”

100 manat qoyur. Əmsal 4.20-dir.

Birinci oyun gəlir.

İkinci oyun gəlir.

Üçüncü oyunda isə 85-ci dəqiqədir və ona cəmi bir qol lazımdır.

Məhz həmin dəqiqələrdə məsələ artıq sadəcə “420 manat qazanacağam” düşüncəsindən ibarət deyil. Ürək döyüntüsü artır, adam yerində otura bilmir, hər hücumda ekrana yaxınlaşır:

“Bir dənə qol vurun, bircə dənə…”

90+3-cü dəqiqədə qol vurulur.

Kupon gəlir.

Adam qışqırır, ayağa qalxır, dostuna yazır, hesabındakı pula baxır. Bir neçə dəqiqə əvvəl yaşadığı gərginlik birdən-birə güclü mükafat hissinə çevrilir. Beyin isə bunu yadda saxlayır.

“Dopamin bombası” yalnız pul udanda baş vermir

Məhz burada qumarın təhlükəli xüsusiyyətlərindən biri ortaya çıxır. Dopamin sistemi yalnız nəticəyə deyil, nəticəni gözləməyə və qeyri-müəyyənliyə də reaksiya verir.

Patoloji qumar problemi olan insanlarla aparılmış PET tədqiqatında striatal dopamin reaksiyasının qeyri-müəyyənliklə əlaqəli olduğu göstərilib. Başqa bir araşdırmada isə hətta pul itirən problemli qumarçılarda ventral striatumda dopamin ifrazının artması müşahidə olunub. Bu, “uduzduğumu geri qaytarım” davranışının niyə bu qədər güclü ola bildiyini izah edən mexanizmlərdən biri hesab olunur.

Deməli, qumar oynayan adam üçün həzz yalnız bu deyil:

Mərc etdim → uddum → sevindim.

Beyni cəlb edən proses bundan daha uzundur:

Oyunu seçdim → pul qoydum → gözləyirəm → təhlükə var → az qala uduzurdum → ümid yenidən yarandı → son dəqiqədir → qol gəldi → uddum.

Bəzən məhz bu “gələcəkmi, gəlməyəcəkmi?” hissəsi mükafat sistemini güclü şəkildə məşğul edir.

Buna görə də ana oğluna “Bu qədər pul da qazanmırsan, niyə hər gün oynayırsan?” deyəndə oğlan özü də düzgün cavab verə bilməyə bilər. Çünki bir müddətdən sonra məqsəd yalnız pul olmaya bilər. Oyunun yaratdığı həyəcanın özü mükafata çevrilə bilər.

Bəs mərcdən alınan həzz seksdən güclüdürmü?

Burada internetdə tez-tez rast gəlinən bir iddianı düzəltmək lazımdır. “Qumar udanda beyində eyakulyasiya zamanı olduğundan 5, 10 və ya 20 dəfə çox dopamin ifraz olunur” şəklində etibarlı, universal insan göstəricisi yoxdur.

Belə bir rəqəmi fakt kimi yazmaq düzgün olmaz.

Seks və orqazm özü də tək bir “həzz hormonu” ilə baş vermir. Dopamin seksual istək və mükafat prosesində iştirak edir; orqazm zamanı və sonrasında oksitosin, opioid sistemləri və prolaktin də daxil olmaqla bir neçə neyrokimyəvi sistem işə düşür. İnsanlarda aparılmış tədqiqatlarda orqazmdan sonra prolaktinin nəzərəçarpacaq şəkildə yüksəldiyi və bir müddət yüksək qaldığı göstərilib.

Hətta insanın seksual reaksiyası zamanı beyin mayesində aparılmış ölçmələrdə dopaminin sadə şəkildə “orqazm anında filan qədər yüksəlməsi” kimi universal nəticə alınmayıb. Bu da sekslə qumarı “birində 100 vahid, digərində 500 vahid dopamin” şəklində müqayisə etməyin nə qədər yanlış olduğunu göstərir.

Amma ana oğlunda gördüyü dəyişiklikdə haqlı ola bilər: əgər onun gündəlik həyatında sevgi münasibəti, yaxınlıq, sosial fəaliyyət, idman, nailiyyət hissi və başqa mükafat mənbələri getdikcə azalır, mərc isə həyatının ən güclü həyəcan mənbəyinə çevrilirsə, beyin getdikcə mərc siqnallarına daha çox əhəmiyyət verməyə başlaya bilər.

Problem “seks yoxdur, dopamini mərcdən götürür” qədər sadə deyil. Problem budur ki, mükafat dünyası daralır və qumar onun mərkəzinə keçir.

“Qol!” deyə qışqıranda bəlkə də qolun özünə sevinmir

Bunu evdə müşahidə etmək çox maraqlıdır.

Ata televizorda futbol izləyir. Sevdiyi komanda qol vuranda sevinir.

Oğul isə eyni oyuna baxır, amma qol vurulanda az qala otağı dağıdır.

Ana düşünür:

“Bu nə azarkeşlikdir belə?”

Halbuki məsələ komanda olmaya bilər.

Oğlanın kuponunda “2.5 üst” var.

İki qol artıq vurulub. Üçüncü qol 90+4-də gəlir.

Atası üçün bu, sadəcə oyunun üçüncü qoludur. Oğlanın beynində isə həmin qol uzun müddət davam edən qeyri-müəyyənliyin birdən-birə mükafata çevrildiyi hadisədir.

Bir müddət sonra adi həyat ona əvvəlki qədər maraqlı görünməyə bilər. Dostlarla oturmaq darıxdırıcıdır. Filmə axıra qədər baxa bilmir. Ailə ilə söhbət etmək istəmir. Qızla tanış olmaq isə zəhmət tələb edir: yazışmaq, görüşmək, rədd edilmək ehtimalını qəbul etmək, emosional münasibət qurmaq lazımdır.

Mərc isə cibindədir.

Telefonu açır, üç düyməyə basır və yenidən:

gözlənti – risk – həyəcan – nəticə.

Bu dövrə gündə bir neçə dəfə təkrarlana bilər.

Seks, yemək, narkotik və qumar eyni şey deyil

“Beyin onsuz da həzz almalıdır; bunu yeməkdən almasa seksdən, seksdən almasa narkotikdən, ondan da almasa qumardan alacaq” fikri cəlbedici səslənsə də, biologiya belə işləmir.

İnsan beyninin gündəlik “dopamin normasını” mütləq hansısa fəaliyyətlə doldurmaq məcburiyyəti yoxdur. Üstəlik yemək, seks, narkotik maddə və qumar eyni mexanizmlə işləyən dörd alternativ deyil.

Amma onların ortaq nöqtəsi var: hamısı mükafat və motivasiya sistemlərinə təsir edə bilər.

Narkotik maddələr bunu birbaşa farmakoloji yolla edə bilər. Qumar isə maddə qəbul etmədən davranış vasitəsilə mükafat sistemini cəlb edir. Elmi ədəbiyyatda qumar pozuntusunun məhz davranış asılılığı kimi qiymətləndirilməsinin əsas səbəblərindən biri də budur. Bununla belə, narkotiklə qumarın beyində yaratdığı dəyişikliklərin tamamilə eyni olduğunu söyləmək olmaz; dopaminlə bağlı tədqiqatların nəticələri qumar pozuntusunda daha mürəkkəbdir və bütün işlər eyni nəticəni vermir.

Ən təhlükəli mərhələ isə insanın özündə belə bir dəyişiklik hiss etməsidir:

“Əvvəllər həftəsonunu gözləyirdim ki, dostlarımla görüşüm. İndi şənbəni gözləyirəm ki, oyunlar başlasın.”

Sonra:

“Əvvəllər 10 manat qoyanda həyəcanlanırdım. İndi 10 manatın heç ləzzəti yoxdur.”

50 manat olur.

Sonra 100.

Uduzanda isə artıq əyləncə bitmir:

“500 manatım orada qalıb. Bir yaxşı kupon gəlsə, hamısını çıxaracağam.”

Beyin yalnız qələbəyə deyil, itkiyə və onu geri qaytarmaq imkanına da həssaslaşa bilər. Problemli qumarçılarda itki zamanı müşahidə edilən dopamin reaksiyası barədə PET nəticələri bu baxımdan xüsusilə diqqətçəkəndir.

Ana oğluna “get evlən, düzələrsən” deməməlidir

Burada mövzunun ən həssas tərəfinə gəlirik.

Ana oğlunun sevgilisinin olmadığını görüb belə düşünə bilər:

“Evlənsə, fikri dağılar. Qumar da yadından çıxar.”

Bu təhlükəli yanaşmadır.

Evlilik ludomaniyanın müalicəsi deyil. Seks də qumar asılılığının dərmanı deyil.

Əksinə, problem artıq formalaşıbsa, oğlan ailə qurduqdan sonra həmin problem yeni ailənin içinə daşına bilər. Dünən öz maaşını uduzurdusa, sabah evin kirayə pulunu, kredit ödənişini və ailənin yığımını riskə ata bilər. Dünən anasından borc istəyirdisə, sabah həyat yoldaşından pul gizlədə bilər.

Ona görə valideynin diqqət etməli olduğu əsas məsələ oğlunun seks həyatının olub-olmaması deyil. Daha vacib suallar bunlardır:

Mərc onun həyatında hansı yeri tutur?

Pul itirdikdən sonra dayana bilirmi? Uduzduğunu çıxarmaq üçün yenidən oynayırmı? Mərc məbləğini artırırmı? Borc alırmı? Ailədən nə qədər oynadığını gizlədirmi? Əhvalı kuponun nəticəsindən asılıdırmı? Mərc etməyəndə əsəbi və narahat olurmu? Dostlarından, münasibətlərdən, işdən və əvvəl sevdiyi fəaliyyətlərdən uzaqlaşırmı?

Əgər cavabların bir neçəsi “bəli”dirsə, məsələ artıq “oğlumun sevgilisi yoxdur” mövzusundan çıxır.

Oğlanın həyatına sadəcə başqa bir həzz mənbəyi əlavə etmək yox, qumarın niyə onun üçün bu qədər güclü mükafata çevrildiyini anlamaq lazımdır.

Çünki sağlam həyatın məqsədi beyni daim daha güclü “dopamin bombası” ilə təmin etmək deyil. Əksinə, insanın yeməkdən, münasibətdən, seksdən, dostluqdan, idmandan, işdə uğurdan, istirahətdən və başqa normal fəaliyyətlərdən aldığı mükafatların balansını qorumaqdır.

Əgər insanın bütün həftəsi bir kuponun son oyununa bağlanıbsa, əsas sual artıq “niyə sevgilisi yoxdur?” deyil.

Əsas sual budur: “Niyə həyatında onu həqiqətən həyəcanlandıran və özünü yaxşı hiss etdirən demək olar ki, hər şeyin yerini mərc tutmağa başlayıb?”

Bəs çıxış yolu nədir?

Çıxış yolu oğlanın mərcdən aldığı həzzi başqa bir güclü həzzlə əvəz etmək deyil. “Sevgili tapsın, evlənsin, idmana getsin, fikri dağılsın” kimi məsləhətlər köməkçi ola bilər, amma qumar artıq nəzarətdən çıxıbsa, problemin özünü həll etmir. İlk addım mərcə çıxışı çətinləşdirmək və pul üzərində nəzarəti bərpa etməkdir: mərc hesablarını bağlamaq və ya özünü platformalardan məhdudlaşdırmaq, bank kartında qumar ödənişlərini bloklamaq mümkündürsə bundan istifadə etmək, kredit və borcla oynamağın qarşısını almaq, “son bir kuponla itirdiyimi qaytaracağam” düşüncəsindən imtina etmək lazımdır. Valideyn də hər uduzulan məbləği ödəyərək oğlunu nəticələrdən xilas etməməlidir. Çünki borcu bağlamaqla problem bağlanmır; bəzən əksinə, insanın yenidən oynaya bilməsi üçün maliyyə meydanı açılır.

Bununla yanaşı, qumarın həyatında hansı boşluğu doldurduğunu tapmaq lazımdır. Əgər günün ən həyəcanlı anı kuponun son oyunudursa, sadəcə telefonu əlindən almaq kifayət etməyəcək. Psixoloq və ya asılılıq üzrə mütəxəssislə işləyərək mərcə sövq edən vəziyyətləri, uduzulan pulu geri qaytarmaq istəyini və həmin həyəcan dövrəsini dəyişmək daha məqsədəuyğundur. Eyni zamanda həyat yenidən müxtəlif mükafat mənbələri ilə doldurulmalıdır: idman, dostlarla münasibət, iş və şəxsi məqsədlər, hobbi, romantik və seksual münasibətlər – amma bunlar qumarın “dərmanı” kimi yox, normal həyatın hissələri kimi. Məqsəd “mərcin verdiyi dopamini başqa yerdən tapaq” deyil; məqsəd insanın elə bir həyata qayıtmasıdır ki, özünü yaxşı hiss etmək üçün hər axşam telefonda növbəti əmsalı axtarmağa ehtiyac duymasın.